Piše: Toma Petrović
Slovac je na obe obale reke Kolubare, u suženom delu njene doline zvanom Slovačka suteska, na 190 metara rtastoj gredi koja se od visa Jerinin Grad na brdu zvanom Grad (361 m) pruža do strmog Krša (195 m) i desnoj strani Kolubare, pored železničke stanice na pruzi Beograd – Bar i raskrsnice puteva Valjevo–Lajkovac–Ćelije i Valjevo–Ub–Obrenovac, devet kilometara zapadno i jugozapadno od Lajkovca.
Slovac pre 1908. godine nije bio kao što je ovaj sada, pored puta i pruge. Celo selo bilo je na brdu sa desne strane sadašnjeg kamenoloma, a iznad leve obale Kolubare. To sada nazivaju Gornji Slovac. Naselje u dolini počelo je se stvarati tek prolaskom voza od Zabrežja prema Valjevu 1908. godine i izgradnje železničke stanice i izgledom podseća na manju varošicu.
Ime Slovac došlo je od istoimenog uzvišenja i šume, koja se čak od Babine Luke, preko Klanice i Loznice spušta do korita reke Kolubare. Slovac je velika šumska visoravan od sekundarnih stena s vrtačama i prorivena s nekoliko rečica, koje teku u južnom i severoistočnom pravcu. Toponim Slovac pominje se još 1528. godine. U Prvom ustanku prota Mateja u svojim „Memoarima“ pominje slovačke šume pod imenom Slovac, kao i to da su u planini bili zbegovi.
Površina seoskog atara iznosi 471 hektar, Donji Slovac na 150 m n.v. Fizionomijski objedinjuje dva glavna dela : Slovac, na levoj strani Kolubare, i Stošiće, na padinama Oštrikovca (263 m). Mogu se prepoznati toponimi: Krš, Aluga, Bela Luka, Jerinin Grad, Razbojište i Stošići.
Josif Mitiser, austrijski oficir i uhoda je 1784. godine u cilju tajnog prikupljanja obaveštajnih podataka i crtanja topografskih karata uoči austro-turskog rata koji se pripremao, putovao je u društvu ravaničkih kaluđera, presvučen u manastirskog slugu a pod lažnim imenom Mihailo Kovačević, pošto je prethodno naučio da se krsti kao pravoslavac i da naziva Boga po običaju koji je vladao u Srbiji. Putovao je od Ostružnice preko Paleža (Obrenovca), Uba, Bajevca, Nepričave i Stošića stigao u Markovu Crkvu. Put od Uba do Bajevca prošao je za dva sata. U Bajevcu je našao petnaest hrišćanskih kuća. Levo od puta kojim je išao ostala mu je Nepričava sa sedam srpskih kuća za koju je naveo da je udaljena od Bajevca za nešto manje od pola sata hoda. Putujući dalje za jedan sat stigao je u selo Stošić, u kome je bilo 17 srpskih domova, a iz ovog sela za pola sata stigao je u Markovu Crkvu gde je bila hrišćanska crkva. Selo je imalo devet srpskih kuća.
Ni kod Vuka, ni u haračkim tefterima iz 1818. godine ne spominje se selo Slovac. Umesto njega svuda se pominje Stošić (po starijem delu sela na Oštrikovcu, koji je prvobitno bio zaselak Markove Crkve), koji je imao 19 domova sa 22 porodice i 54 haračke glave. Prema popisu od 1866. godine u Stošiću je bilo 32 doma sa 211 stanovnika. Selo se prvi put pominje kao Slovac u popisu od 1874. godine sa 38 domova i 291 stanovnikom a prema popisu od 1890 bilo je 42 doma sa 291 stanovnikom. Prema popisu od 1895. godine bila su 42 doma sa 303 stanovnika. Na početku dvadesetog veka (1900 – 44 doma sa 314 stanovnika) ima identičnu demografsku veličinu kao i pred kraj istog stoleća.
Poreklo stanovništva sela Slovac, opština Lajkovac. Prema knjizi Ljubomira Ljube Pavlovića „Kolubara i Podgorina“, izdanje 1907. godine (citat):
“Slovac je na obema obalama reke Kolubare, u sredini klisure, poznate pod imenom Suteska. Seoske kuće su po padinama i plećima ovih brda, koja su najjače suzile kolubarsku dolinu u ovom selu. Glavnija uzvišenja su: Grad, Slovac i Brdo na levoj obali reke i Oštrikovac na desnoj obali. Brda su strmih padina, kamenita i puna plazova i navaljanog stenja. Zemljište je od sekundarnog krečnjaka sa vrtačama samo po Slovcu i plećima brda.
Izvora je u selu dosta i oko kuća su ili među slovačkim uvalama i rasedima ili pored Kolubare. Glavniji su izvori: Dobrivojevića Bunar i Matića Bunar u selu, Gradačka česma pored Kolubare, Aluga i Točak ispod Oštrikovca.
Zemlje i šume:
Zemlje brdske su krečne, suve i vrlo podesne za strmna žita, šume i voće, kuda i nema livada i pašnjaka. Glavni deo imanja je pri ušću Toplice u Kolubaru i po Sutesci, kuda ima odličnih oranica i kosanica i svega dosta.
Šuma je dosta, jer su sva brda pošumljena, pa je ima i za građu i gorivo u dovoljnoj meri. Seoska šuma poznata je pod imenom Slovac, i skoro sva izdeljena, a nalazi se na zapadnoj strani sela. Seoska zajednica Grad i jedan deo Oštrikovca.
Slovac je selo razbijenog tipa. Seoske su kuće raspoređene u dva džemata, jedan je na brdu Slovcu i ispod njega se zove Slovac, a drugi je na Oštrikovcu i zove se Stošići. Džemati su pravi zaseoci, dva zasebna naselja, malo poveći, pa dva zasebna sela; kuće su im rasturene na sve strane i nigde u zajednici.
U Slovcu su: Jovanovići, Vićentijevići, Dobrivojevići, Stevanovići, Matići, Petrovići, Đorđevići, Markovići i Srećkovići. U Stošićima su: Sekulići, Ivanovići (Stanojlovići), Milutinovići i Petrovići.
Jače zadruge su: Dobrivojevića od 30 čeljadi i Srećkovića od 25 ukućana.
Kod Vuka i u haračkim tefterima iz 1818. godine ovog sela nema, umesto njega svuda se pominje Stojšić i Stošić koji je imao 19 domova sa 22 porodice i 54 haračkih ličnosti.
Prema popisu:
-1866. godine – 32 doma i 211 stanovnika (kao Stošić).
-1874. godine – 34 doma i 232 stanovnika (kao Slovac).
-1884. godine – 38 domova i 254 stanovnika.
-1890. godine – 42 doma i 291 stanovnika.
-1895. godine – 42 doma i 303 stanovnika.
-1900. godine – 44 doma i 314 stanovnika.
Godišnji priraštaj stanovništva od 1866. godine je 3,12 a procentni 1,23%.
Ime Slovac došao je od brda ovog ogromnog šumskog prostora, koji se čak od Babine Luke, preko Klanice, Loznice i Veselinovaca spušta do korita reke Kolubare pod imenom Slovac. Slovac je velika šumska visoravan od sekundarnih stena sa vrtačama i prorivena sa nekoliko rečica, koje teku u južnom i severoistočnom pravcu. Još u Prvom ustanku Prota Matija u svojim Memoarima pominje slovačke šume pod imenom planina Slovac i da su u planini bili zbegovi. I danas je Slovac šumska oblast, ali nije ni iz daleka nalik na planinu. Kuće ovog sela su na kraju visoravni.
Ime Stojšići nekada, a danas Stošići, došlo je od prezimena prve porodice na tom kraju sela.
Starine u selu:
Na Brdu Gradu, baš prema suprotnom kolubarskom visu Oštrikovcu, nalaze se danas dobro očuvani ostaci nekakve tvrđave. Od stare tvrđave ostala su samo pojedina platna i porušeni zidovi. Tvrđava je zauzimala mali prostor i priča se, da ju je zidala Prokleta Jerina.
Stari deo sela je Stošići, a Slovac je novije naselje, te se prema tome i posle javlja u literaturi. Što je ime Slovac preteglo ima se pripisati jačem naselju na tom kraju i jačem isticanju toga imena zbog starina i mnoge šume. U selu nema starih porodica, za njih se drži, da ih je pre početka 17. veka i nije bilo, već da je ovo pust i šumovit kraj. Prvo su se naselili Stošići kao zaselak Markove Crkve, pa je zbog šume u Slovcu ostao u zajednici sa Slovcem a odvojio se od Markove Crkve, iako sa ovim selom čini geografsku celinu.
–Stošiće je osnovala porodica Srećkovića doseljena pred kraj 17. veka iz Kuča. Srećkovići su prvo bili naseljeni u Stošićima, pa pre 50 godina prešli u Slovac i naselili se pod Gradom, a u Stošićima ostali njihovi srodnici, ima ih 5 kuća i slave Sv. Vasilija.
–Stojšići ili Radomirovići se u ovo selo prešli iz susednih Virovaca i od njih su današnji Stanojevići i Milutinovići. Po njima je ovaj kraj nazvan Stošići, ima ih 8 kuća i slave Đurđic.
–Sekulići su u Stošića kraj došli pred Kočinu Krajinu iz Banjana u Crnoj Gori a došao je zbog krvne osvete, ima ih 5 kuća i slave Đurđevdan.
-Tada ili malo kasnije sišle su u selo sa Strmne Gore, iznad Valjeva, od porodice tamošnjih Lekića, tri porodice današnjih Slovčana i naselili se na Slovcu i po stranama iznad Kolubare. Slovčani su poreklom iz Drobnjaka u Crnoj Gori, od bratstva tamošnjih Kosorića, njih je pod prezimenom Matići i Dobrivojevići i svih drugih (osim Srećkovića) u Slovcu 26 kuća i slave Mratindan.
Zanimanje stanovništva:
Slovčani se zanimaju svim privrednim radovima, kojima i susedni seljaci ove oblassti. Kako se nalaze u kamenitoj klisuri, svaki još vadi kamen i prodaju po donjim tamnavskim selima, koja su oskudna kamenom. Slovčani ne uče zanate i ne sele se izvan svoga sela.
Pojedinosti o selu:
Slovac je sastavni deo Lozničke opštine u Srezu valjevskom. Sudnica je u Loznici, selu pored Kolubare prema Valjevu. Stošići idu u Markovu Crkvu, a Slovac u Stepanje koje pripada Tamnavi. U školu Slovac ide u Bajevac, a Stošići u Markovu Crkvu. Groblje je podeljeno na dva dela, dokle se Stošići sahranjuju u Groblje Markove Crkve. Selo preslavlja Tominu Subotu.
Kroz selo levom obalom Kolubare ide okružni put Valjevo-Obrenovac. Na izlasku iz Suteske nalazi se u selu mehana, svojina jednog od Slovčana. Mehana je putnička, drži je sopstvenik i pored nje nema nikakvih drugih zgrada.
Na Kolubari između oba kraja imaju svega dva broda, Prvi Slovački Brod, gazi se, kad je reka mala i nalazi se odmah ispod Grada, a drugi je na pontonima ispod ušća Toplice.” – kraj citata
IZVOR: Ljuba Pavlović, “Kolubara i Podgorina”, 1907. godine
U tefteru spahijskih prihoda iz 1832. godine za selo Stojšić, danas Stošić i Slovac, stoje sledeće poreske glave:
Jovan Jovičić, možda je rođak Jovičićima iz Markove Crkve (danas su to Dimitrijevići i Mićići)
Trivun Matić
Radoica Petronijević
Đorđe Mijailović
Stojan Vićentijević
Mitar Stevanović
Radovan Srećković
Aleksa Stanojlović
Nikola Stanojlović
Trivun Milutinović
Milovan Milošević
Pantelija Petronijević
Damjan Milovanović
Maksim Sekulić
Mihailo Sekulić
Petar Lekić
Pavle Marković
Spasoje Jovanović
Foto: Digitalna 3D rekonstrukcija tvrđave na osnovu modela reljefa tog dela Slovca
Hronologija spomena Nepričave omeđena je dakle 1392. godinom – grad, 1413. godinom – trg, 1426. godinom – distrikt, i obeležava vremensko razdoblje i prostor na kome su se odvijala zbivanja u ovom delu kolubarske oblasti. U tom prostoru, uzvodno Kolubarom, na njenoj desnoj strani nalazio se i grad Slovac (“Jerinin Grad“) čije obimne ruševine još postoje. To je tvrđava nepravilne četvorougaone osnove, veličine oko 60 puta 50 metara, sa četiri kule, debljine bedema preko 3 metra. Ova tvrđava je prema savremenoj arheologiji bila sasvim kratko u upotrebi, jer u njoj uopšte nema kulturnih slojeva. Po osnovi izgleda da su je Turci obnovili pred kraj petnaestog stoleća, radi odbrane puta duž Kolubare, koji ovde prolazi kroz jedini tesnac. Možda je u ovoj tvrđavi Despot Jovan Branković pobio Turke 1502. godine. Verovatno je utvrđenje Slovac dosta starije, i da potiče iz Rimskog perioda, i da su ga s vremena na vreme obnavljali i rušili. Kada je godine 1426. mađarski kralj Žigmund Luksemburški dao Visokom Stefanu na upravu Beograd i Mačvansku Banovinu, naš kraj se našao u sastavu Srpske Despotovine. Našavši se na udaru Turaka, Đurađ se počeo pripremati za odbranu, pa je u tu svrhu sagradio Smederevo i niz drugih manjih utvrđenja. Tada je u prvoj polovini XV veka sagrađen i „Jerinin Grad“. Despot nije slučajno sagradio tvrđavu baš kod Slovca: hteo je kontrolisati trgovačke puteve i gospodariti dolinom Kolubare.
Narodna legenda govori da su grad gradili despot Đurađ Branković i njegova žena Prokleta Jerina (Irina). Samo građenje je bilo teško pa je narod za sve nedaće krivio Đurađevu ženu Jerinu po kojoj je grad i dobio ime. Jerina je prema pričanju „udarila namet na vilajet“. Iz cele Despotovine su dogonjeni seljaci u današnji Slovac gde su pod jakom paskom (prinudom, pritiskom) prenosili kreč, kamen i drvo. I danas se na mestu gde je bila Gradska vodenice na Kolubari nalazi krečana iz koje je nošen kreč za tvrđavu:
“Pođe Prokleta Jerina sa svojim neimarima po Srbiji, da traži podesna mesta na kojima bi zidali gradove. Put je nanese na Kolubaru, bez mosta i skele, te ona, gde će, gde neće, skrene uzvodno, ne bi li naišla na kakav prelaz. Kad dođe do dva brda, Čaglje i Oštre, između kojih se Kolubara s hukom probija, popenje se na Čagalj, pa razgledavši okolinu, naredi: Ovde zidajte grad!
Na njenu zapovest razlete se neimari kao krilati zmajevi, po okolnim selima, pohvataju sve što može raditi i počnu kulukom graditi grad. Vreme je prolazilo, a grad se sporo dizao, uz skrivene kletve i uzdahe kulučara. Kad najzad grad bi skoro sagrađen, i obeležen početnim slovom Jerininog imena, Jerina, ushićena lepotom prirode, reši da i sa druge strane Kolubare, na Oštri, sazida isti takav grad, pa da ta dva grada, visoko nad rekom spoji mostom. Odmah je sa jedne kule novoga grada bacila platno preko Kolubare, na Oštru, gde su ga prihvatili seljaci. Tako je obeleženo mesto gde će biti most. Po običaju, koji je tada vladao, trebalo je da neko pređe preko platna na drugu obalu, pa ako ostane živ, most se može graditi. Znajući da platno neće održati nikoga od seljaka – kulučara, iako su bili propali od kuluka, Jerina pusti svoje psetance. Ono veselo potrča platnom ka Oštri, uz pljeskanje neimara, i tako dođe do sredine Kolubare, ali seljaci, videći da će psetance preći na drugu stranu, poplaše se od novog kuluka, pa krišom zadrmaju platno, te psetance padne u Kolubaru i udavi se. Ljuta Jerina što joj se psetance udavilo, a još više što se sad tu ništa ne može graditi, poruši i ono što beše sagrađeno, pa ode dalje da traži drugo mesto. Na zidinama ostane samo početno slovo Jerininog imena po kome se ceo Čagalj i porušeni grad na njemu prozovu SLOVAC…
Jedna druga legenda iz tog doba govori kako je Jerina za vreme gradnje Jerininog grada u Slovcu naredila da joj seljaci svakog dana dovode po jednog bika. Bika bi njena posluga zaklala i otsecala mu jezik. Jezik bi Jerina pojela a svo meso i koža se bacala. Seljaci nisu mogli dugo da izdrže taj namet pa jedna grupa dođe pred Jerinu da se žali na njene postupke. Najhrabriji istupi, pokloni se i saopšti gospodarici da je šteta velika da se kolje bik samo zbog jezika nego da ona treba da jede i ostatak mesa. Prokleta Jerina ga zaokupljena drugim razgovorom nije čula pa mu reče:
Šta kažeš? Zbunjeni seljak se okrete ka svojim pratiocima da dobije podršku, kad ono seljaci se kud koji razbežali i posakrivali. Ništa presvetla Gospodarice. Do sad ste jeli jedan jezik a od sada bi trebalo da jedete dva!
Feliks Kanic, austrougarski Nemac, putopisac, etnograf, geograf, arheolog, crtač i istoričar je 11. septembra 1888. godine u pratnji valjevskog okružnog inženjera Sabovljevića krenuo putem od Valjeva u Rudničku oblast. Evo šta je zapisao o Jerininom gradu u Slovcu:
Od usamljene Rabrovičke crkve kod severnog Dublja, koje sa osam drugih sela pripada parohiji ove crkve posvećene sv. Nikoli, od koje se otvara širok pogled u pitomu dolinu, prostire se lepa hrastova šuma sve do Slovca, sa ostacima jednog starog feudalnog dvora. Naši vodiči su nam pričali da je njegova graditeljka Jerina htela mostom preko Kolubare da poveže dvorac sa 250 m visokim Oštrikovcem na suprotnoj obali. Ipak je prvo od jednog vrha brda do drugog razapela komad platna i naredila nekom maloumniku da pređe s jedne strane na drugu; ako srećno stigne, most će se graditi. Međutim, pošto se on na pola puta survao u reku, ona je odustala od svoje namere.
Mnogi su opisivali Jerinin grad ali ima dosta kontradiktornih podataka. Nikada ni jedna državna institucija nije izvršila sondiranje ovog utvrđenja niti je dala validne podatke o ovoj tvrđavi. Tragajući po staroj literaturi došao sam do saznanja da je, po meni, jedno od najboljih planigrafskih istraživanje uradila grupa srednjoškolaca učenika gimnazije “Jovan Šerbanović” iz Požarevca (Miodrag Perić i Ivan Gajić) sa mentorom Dušanom Borićem, studentom arheologije iz Beograda. Pošli su od toga da prethodna raspoloživa literatura davala nepreciznu arhitektonsku osnovu iznoseći podatke koje su smatrali tačnim. Danas su Jerinin grad i brdo na kome se nalazi zarasli u bujnu vegetaciju. Plato na kome se nalazi utvrđenje, okrenut je ka južnoj strani. Istočno od grada nalazi se kamenolom i postoji mogućnost da je odatle dovlačen kamen za izgradnju utvrđenja. Grad je zidan od lomljenog kamena, bez redova i slojeva, koji je povezan krečnim malterom sa primesama peska i šljunka u velikim količinama. Utvrđenje u osnovi ima izgled trapeza, a kapije u gradu nalaze se na istočnoj i zapadnoj strani. Pored masivnih zidova debljine i do 3,75 metara, postoju pet kula od kojih po dve sa zapadne i južne i jedna sa severoistočne strane. Glavna gradska kapija širine 7 metara, nalazi se na zapadnoj strani i štitile su je dve kule sa svake strane po jedna. Ova strana zida zbog geografskog položaja bila je opasana rovom čiji se tragovi i danas naziru. Pretpostavlja se da je ova kapija bila na lancima sa kojima se kapija dizala i tako zatvarala ulaz u utvrđenje, ali su to ipak samo pretpostavke pojedinaca. Sa suprotne, severoistočne, strane nalazila se manja sekundarna kapija 2,2 m. širine. Ova kapija bila je štićena kružnom kulom koja se nalazi na uglu severnoistočnog i severnog zida utvrđenja ojačana sa dve kule od kojih je jedna najveća i najmasivnija, predstavljala poslednju odbranu utvrđenja, ali i dobru osmatračnicu, naime sa ove kule se pruža pogled na celu dolinu Kolubare, što omogućava kontrolu prilaza gradu sa južne strane koja je po konfiguraciji terena veoma pristupačna. Severna strana utvrđenja je najduža (70 m.) i na njoj nema nijedne kule zato što je nagib terena sa ove strane velik i teško joj je prići. Utvrđenje je sa glavnim putem bilo povezano manjim putem širine 3 m, čiji se ostaci i danas vide i koji seljaci dobrim delom i danas koriste. Đorđe Janković (Filozofski fakultet, Beograd) je na šestom skupu arheologa Srbije izneo neke podatke o ovom lokalitetu uz koje je priložio i skicu osnove utvrđenja. Upoređujući njegovu skicu i skicu koju su sačinili dečaci iz Požarevca može se utvrditi da Jankovićeva skica ne odgovara stvarnom stanju.
Neki su ovo utvrđenje svrstavali u Rimska, drugi, opet, da se radi o utvrđenju koje su Turci podigli u XV veku. Ulogu utvrđenja, ko god da ga je koristio, bila je da štiti dolinu Kolubare koju je sekao trgovački put prema Rudniku. Na osnovu veličine utvrđenja ne može se govoriti o broju ljudi koji su se mogli smestiti u utvrđenje. Njegov strategijski položaj i male dimenzije uveravaju nas da se radi o vojnom utvrđenju. Sve dok ne budu preduzeta detaljna istraživanja ovog utvrđenja, koja uključuju sistematska iskopavanja, nećemo moći sa sigurnošću tvrditi ko su bili njegovi prvi graditelji.
U selu nema starih porodica. Stanovništvo je srpsko (većina slavi Svetog Vasilija, Đurđic, Đurđevdan i Svetog Mratu – preslava je Tomina Subota ). Pre početka XVII veka ovo je bio pust i šumovit kraj. Zabeleženo je kako je neki Francuz u turskoj pratnji putovao u jeku zime, praćen turskim odredom, iz Valjeva u Beograd. Predveče, Turci projašu okolinom i nađu na tragove u snegu koji ih dovedu pred kuću ubogog Srbina. Svi se tu smeste i na sva potraživanja seljak je kratko ogovarao – Nema …nema … nema… Onda Turčin izvadi korbač pa je bilo – Ima… ima… ima… Francuz je zabeležio da se pogostio ukusnim šumskim medom i vrućom pogačom.
Krajem 19 i početkom 20 veka Ljuba Pavlović beleži u selu 41 kuću od 4 porodice.
Prvo su se naselili Stojšići, kao zaselak sela Markove Crkve, pa je zbog šume u Slovcu, ostao u zajednici sa Slovcem a odvojio se od Markove Crkve. Stošiće je osnovala porodica Srećkovića doseljena pred kraj XVII veka iz Kuča. Srećkovići su prvo bili naseljeni u Stošićima, pa su oko 1850 prešli u Slovac i naselili se pod Jerininim Gradom, a u Stošićima su ostali njihovi srodnici, ima ih 5 kuća, slave Svetog Vasilija.
Odmah posle Srećkovića prešli su u ovo selo iz susednog Virovca Stojšići ili Radomirovići i od njih su današnji Stanojlovići i Milutinovići. Po njima je ovaj kraj nazvan Stojšići. Stojšića ima 8 kuća, slave Đurđic. Pred Kočinu Krajinu doselili su se u Stošiće i Sekulići. Predak njihov doselio se iz Banjana u Crnoj Gori a došao je zbog krvne osvete. Ima ih 5 kuća, slave Svetog Đurđa. U to doba sišle su u selo sa Strmne Gore iznad Valjeva, od porodice tamošnjih Lekića, 3 porodice današnjih Slovčana i naselili se na Slovcu i po stranama iznad Kolubare. Rankovići iz njihovog bratstva nasele se u doba Kočine Krajine u Strmovo. Slovčani su poreklom iz Drobnjaka u Crnoj Gori, od bratstva tamošnjih Kosorića. Kosorići inače pripadaju plemenu Novljana, kao i Cerovići i Vulovići. Na čelu bratstva se prilikom naseljenja u Drobnjak, nalazio Simeun Kosorić, koji je bio knez i veoma ugledan brastvenik. Kosorića u Slovcu ima pod prezimenom Matića, Dobrivojevića i svih drugih 26 kuća i slave Mratindan.
Ako se vratimo u 60-te godine prošlog veka i pogledamo unapred – električnu energiju Slovac dobija 1955. godine, telefonske veze još od 50-tih, ali je centrala osavremenjena izgradnjom nove pošte, 1987. godine. Vodom se snabdeva iz izvora, kopanih bunara i Lajkovačkog vodovoda. Imao je više privrednih objekata, kamenolom, pekara, sušara za voće… U Slovcu su bile registrovane pre Drugog svetskog rata i tzv. kamenolomarska i žitarska zadruga. Pošta je otvorena 1955. godine a tu su i ugostiteljske i trgovinske radnje, železnička i autobuska stanica, a od 1983. godine i nova zdravstvena ambulanta. Slovac je imao zadrugu, prugu, veterinarsku stanicu, poštu, autobus, kafanu, imao je i električni mlin i vodenicu, zvana “Gradska vodenica” jer se nalazi ispod brda Grad kako ga meštani žargonski zovu, staru 150 godina podignutu još u vreme kada Srbija nije znala za inženjere, kada su dovodni kanal ili jaz kopali drvenim ralom i ručno. Rade dobro mlinovi, ali radi i vodenica: Nema sinovče dobre pogače dok žito ne prođe ispod vodeničkog kamena – kaže stari Bogoljub Milošević jedan od 33 poredovnika. Najviše kamenova imali su Dobrivojevići (3 kamena), Jovanovići (3), Ivkovići i Dimitrijevići iz Bajevca (po 1). Bila je aktivna duže vremena posle Drugog svetskog rata. Bila je tu u neposrednoj blizini i vodenica zvana Kršara, ali je zatvorena presecanjem Kolubare Barskom prugom. Kažu da je ona bila na Stepanjskom ataru a da su vlasnici bili Nešići gore sa brda u Stepanju.Tako je nakada bilo, dosta od toga sada ne radi ali se život normalno odvija. Mnogi Slovčani su zaposleni u REIK-u “Kolubara”, neki u “Krušiku” u Valjevu, “DimitrijuTucoviću“ a mnogi se snalaze na druge načina.
Već pomenuti mlin držala su dva ortaka iz Valjeva, profesor u Valjevskoj gimnaziji Jovan Terzić i obućar Milovan Kojić iz Valjeva, Popučanac, koji je imao obućarsku radnju na sadašnjem Desankinom trgu. Pašenog mu je bio direktor zadruge i pomogao mu je pri kupovini placa do zadružnog imanja gde je imala i trafo stanica jer je struja bila neophodna za rad mlina. Mlin je mleo vrlo kvalitetno i bio je poznat u celoj Kolubari pa je gužva ispred mlina uvek bila velika. Bilo je šinskih kola i traktora čitava kolona, a dolazili su čak iz Aranđelovca da bi tu mleli. U neposrednoj blizini bila je i zadružna sušara šljiva. Osamdesetih godina je ozidan i drugi mlin, ortaka Miloša Markovića i Milovana Matića koji nikada nije proradio. Miloš se kasnije razortačio i napravio mlin u Lajkovcu.
Prva pošta bila je u kući Svetolika Đukića. Poštar i upravnik bio je dugo godina Sveta Stanarević iz Pridvorice. Tu je neko vreme i stanovao sa porodicom. Nova zgrada pošte urađena je 1987. godine na mestu kolske vage železničke stanice.
U Slovcu još uvek postoji železnička stambena zgrada sa 6 stanova gde su kroz decenije stanovali:
– Ljuba Radojičić, šef stanice, (rođeni Beograđanin, došao po kazni iz stanice Topčider, pobožan čovek i veliki intelektualac, školski drug sa Oskarom Davičom, deca Slobodan (1946) i Snežana (1948).
– Žika Dimitrijević, zv. Žika matičar, nosilac Partizanske spomenice 1941, ćerka Nada (1954).
– Cana Pavić i sin Branko (1956). Kada je Branko imao 4 godine otišli su iz Slovca.
– Stojadin i Vinka Pavlović, pružni radnik, njegov sin Voja (1965) i danas živi u zgradi, a sin Miloje (1960) je mađinovođa u penziji i živi u stanu u novoj žel. stanici.
– Prodan Ivanović, deca Marija (1955), Dara (1957) Dragan 1959).
– Borivoje Lazić, deca Natalija (1966) i Aca (1970).
– Učiteljica Nada i Laza Petrović, deca Vesna (1960) i Zoran (1963).
– Petar i Olga Petronijević, deca Zorica (1965) i Snežana (1967).
– Ljubisav Stanojlović, iz Stošića, imao je četiri ćerke, Slobodanka, Vidosava, Biljana i Živana (1953).
– Stojan Trajković…
U zgradi bivše vojne kasarne stanovali su:
– Rastko i Rada Vasović (ćerka Slavica 50. godište)
– Mihailo i Stana Kremenac, vatrogasac, rođen u Pridvorici, imao je dve ćerka
– Miša i Dana Teofilović, sinovi Dragan (1960) i Dragiša(1969).
Upravnici pošte:
– Svetomir Stanarević;
-Branka Simanić;
– Milan Radojčić (u to vreme je otvorena nova pošta 1982.);
– Miroslav Ivković Loja;
– Gordana Živković
Poštari su bili Lazar Jakovljević i Žika Matić a pre njih jedini poštar je Mija Stević iz Virovca.
Mesna kancelarija nekada je bila na mestu gde je sada kuća Ljube Đukića, a kasnije premeštena u staru železničku stanicu. Pamte se matičari: Žika Dimitrijević, Vera Đurđević, Čeda Ikonić, Ljiljana Stanojević… Kuriri su bili Lela Ninković, Milinko Anđelković, Živadin Marković, Jordan Petrović, Andrija Pantelić. Vera Đurđević je verovatno i najduže radila u mesnoj kancelariji u Slovcu i sve vreme putovala kući u Lajkovac.
Foto: Kuća i kafana Tihomira Nešića zidana 1933. godine. Tu je bila jedna mala baraka babe od Nešića koja je prodavala rakiju radnicima na izgradnji pruge Zabrežje-Valjevo
Majdan krečnjaka nalazi se u Nepričavi ali se oslanja na Slovac i mnogi Slovčani su bili tu zaposleni. Drugi majdan koji nije sa krečnim kamenom nalazi se prema selu Loznica i nekada je bio železnički gde se utovarao tucanik za pruge. Nekih godina bio je tu i jedan industrijski kolosek sa skretnicom i utovarnom rampom, ali je to sve ukidanjem pruge uzanog koloseka izgubilo na aktuelnosti. Sada taj majdan koji je malo narušio i kulu gore na Gradu drže dva privrednika sa Kosova i Metohije i maksimalno eksloatišu taj kamen.
Foto: Francuskunja Pieret i Milivoje Mića Petrović, supružnici u Slovcu u porodičnoj kući
U Slovcu su posle rata postojale tri kafane. Prva je bila Tihomira Nešića preko pruge, naspram železničkog perona. Na tom mestu bila je jedna mala baraka napravljena na Nešića imanju 1906. godine pred izgradnju pruge Žabrežje–Valjevo 1908. godine, a kasnije na tom mestu je 1933. godine napravljena Tihomirova kuća i kafana koju je držao sa suprugom Darinkom i to je bila porodična kafana. Andrija Petrović iz Ratkovca koji se prizetio kod Tihomira jer je Tihomir imao samo jednu ćerku i bavio se poljoprivredom. Andrija je bio iz Ratkovca, pismen čovek, završio poljoprivrednu školu u Šapcu, a njegov otac Milivoje Petrović iz Ratkovca bio je policijski pisar na Ubu. Kafana je na tom mestu radila između dva rata a kasnije su je izdali pekaru Nastasu Vučevskom koja je radila do ukidanja pruge 1968. godine i malo kasnije. Nastas je imao sina Sokola i stanovali su u toj Tihomirovoj kući. “Čika Andra” kako su ga Ratkovčani zvali bio je veoma aktivan u organizaciji fudbalskog kluba iz Ratkovca koji se prvo zvao “Težak” a kasnije FK “Ratkovac”. Andrija je sa Natom imao tri sina Radovana (1933), diplomiranog pravnika, Tihomira (1937) Milivoja (1939) i ćerku Radmilu (1935), učiteljicu. Sva tri Andrijina sina bili su dobri fudbaleri i igrali su u okolnim selima. Raka je bio najbolji i dugo je, još kao student, igrao za Bajevac i Stepanje. Mića je bio na privremenom radu u Francuskoj, gde je upoznao Francuskinju Pieret i oženio se sa njom. U žaru ljubavi (oko 1974. godine) odlučili su da žive u Slovcu kod Mićinih roditelja i da se bave poljoprivredom, odnosno stačarstvom, gajili su ovce i tovili junad. Ona je naučila srpski jezik i, navodno, se uklopila u tu našu sredinu. To su bila teška vremena, i kako Pieret kaže: mnogo se radi a malo zaradi i taj posao sa tovom junadi nije im nešto išao pa su oni počeli povremeno da idu u Francusku da bi nešto tamo zaradili. Nisu imali dece koju su žarko želeli pa su usvojili dete kolumbijskog porekla kome su dali ime Nikola. To je trajalo još nekoliko godina a onda je Mića sve češće dolazio u Slovac, ali bez Pieret, pa se i ta njihova velika ljubav gasila, da bi posle izvesnog vremena došao kući i tu ostao, a Pieret i Nikola su ostali u Francuskoj. Mislim da je to bio i njihov konačni razlaz. Nikola sada živi u Kaliforniji. Mića je umro u Beogradu a sahranio ga je brat Raka na groblju Orlovača.
Druga kafana bila je preko pruge u odnosu na Andrijinu, odnosno između pruge i puta za Ub u kući Svetolika Đukića, nosioca ordena Karađorđeve zvezde. Tokom Drugog svetskog rata Svetolik je radio kao pomoćnik i suvlasnik u kafani svoga brata Milutina Đukića u Slovcu, da bi kasnije, decembra 1943. godine, postao i vlasnik te kafane. Držao je i trgovinu i bavio se kupoprodajom pšenice i drugih žitarica. Svake godine organizovao je kuvanje i prodaju pekmeza i drugih proizvoda od voća i izvozio železnicom u Nemačku u velikim drvenim buradima. Imao je ogromne kazane par metara u prečnika u čemu je to radio. Bio je to veliki posao i još veća organizacija jer je imao dosta zaposlenih kojima je bio u obavezi da obezbedi hranu za porodice a i radnicima rakije. Pored toga zakupljivao je Srećkovića kamenolom i organizovao vađenje i transport kamena posredstvom železnice. Tako je vremenom postao veoma imućan čovek. Umro je u bolnici u Beogradu, a sahranjen u mestu rođenja. Bio je oženjen Natalijom Tomaševića iz Rajkovića, sa kojom je dobio kći Milenu i sina Slavoljuba.
Treća kafana je bila preko puta Zdravstvene zadruge gde je kasnije bila “Ljubišina kafana” koju je držao sa suprugom Verom, Ćelijankom. Tu kafanu držao je Stanislav Kovačević, zvani Zmaj iz Mušića, a još pre njega na tom mestu bila je kafana Trifuna Matića iz Stošića.
Prva trgovina je otvorna posle rata gde je radio Dušan Marković, aktivni poručnik BJV. To je kasnije bila prodavnica trgovinskog preduzeća “Pobeda” iz Lajkovca gde je radila Cana Marković iz Markove Crkve, Slavoljub Sekulić i drugi. Tu je radio i Dušanov učenik Velja Ivanović, sve do penzije. Na samoj raskrsnici bila je jedna dvospratna zgrada napravljena pre rata. Kažu da je to napravila Jagoda, majka Leke Markovića “Poljaka” šnajdera iz Valjeva koji je imao radnju u ulici Kneza Miloša. Jagoda je bila iz Markove Crkve. Zgradu je kupio Milan Bata Iričanin koju je kasnije prodao Radu Dobrivojeviću koji je porušio da bi pravio novu. Međutim nije dobio dozvolu od opštine jer navodno nije bila udaljena 20 metara od puta. Treća prodavnica je zadružna prodavnica u zadružnoj zgradi.
U Slovcu je postojao i berberin. Bio je to Mija Mirković, zvani Kučinar iz Stepanja koji je imao radnju do Dobrivoja Đorđevića, potkivača koji se doselio iz sela Veliki Krčimir kod Gadžinog Hana, gde je sada prodavnica “Koš-soka”. Potkivač, ili može se reći majstor svih metalskih zanata, bio je i Milen Iričanin koga su Nemci ubili prilikom kaznene ekspedicije. Kovač u Slovcu bio je Milisav Đenadić, zvani Đema, solunac a radnja mu je bila reko puta sadašnje vulkanizerske radnje. On je bio najstariji kovač i potkivač u Slovcu. Bilo je još zanatlija, Nikola Marković, šnajder Ljubodrag Ljuba Stefanović, šuster, Velisav Petronijević, stolar i drugi. Predrag Vukosavljević „Đezvar“, zavarivač i kovač, Nastas Vučevski, pekar, Milan Bata Iričanin, potkivač i pintor. U Slovcu, od sedamdesetih godina, kao šnajderke radile su: Rada Vasović, Vera Petrović Tićina prva supruga i Rada Dimitrijević ( žena Žike Bibe, matičara).
Foto: Kovačko-potkivačka radnja Milisava Đenedića Đeme, solunca, koja je srušena pre nekoliko godina
Mašine za štrikanje su imale Stana Kremenac, Dana Teofilović i Olga Petronijević.
Na delu reke Kolubare, koja je odsečena izgradnjom pruge Beograd-Bar, od koje je ostala starača, godinama je bio ribnjak na kome su se održavala republička takmičenja. Čuvar je bio Andrija Petrović, koji je kad je bio uhvaćen u krivolovu rekao nadležnima: Izvršite popis ribe, šta nedostaje, ja ću da platim.
Znameniti ljudi iz Slovca koji su na neki način doprineli afirmaciji svoga sela:
Slavoljub Svetolika Đukića, rođen je 27. oktobra 1928. u Slovcu. U ratnim uslovima pohađao je gimnaziju u Valjevu, a maturirao u Beogradu. Kao šesnaestogodišnjak, borac Prve proleterske brigade, prošao je ratni put od Valjeva, preko Sremskog fronta (gde je ranjen u šaku), do Trsta. Bio je komandir omladinske radne brigade na Posavskom kanalu i pruzi Brčko-Banovići. Novinarsku karijeru počeo je 1949. u “Sportu”, a potom je bio novinar “Večernjih novosti”, “Borbe”, “Politike”. Od decembra 1979. do januara 1981. bio je glavni urednik “NIN-a” i dopisnik “Politike” iz Moskve. Protivno svojoj volji penzionisan je 1987. godine. Posle penzionisanja u 58. godini života nastavio je da se bavi pisanjem, a za knjigu “Političko groblje” nagrađen je nagradom Desimir Tošić za najbolju knjigu iz oblasti publicistike. Umro je u Beogradu 12. januara 2019. godine.
Radisav Dobrivojević, rođen 1928. godine u Slovcu od oca Privislava i majke Anice, dev. Živojinović iz Strmova, jedan je od osnivača i dugo godina direktor ZOIL-a u Sarajevu. Imao je dve ćerke. Umro je i shranjen u Beogradu.
Srboljub Dobrivojević, šumarski inženjer, bio je jedan od direktora u “Srbijašumama”.
Dobrivovoje N. Dobrivojević, rođen u Slovcu 1939. godine, od oca Novaka i majke Milene, dev. Jokić iz Loznice, diplomirani hemijski inženjer, bio zaposlen u Tesliću u hemijskoj industriji u pogonu gde se pravila esencija za domaćinstva. Penzionisan je i ostao da živi u Tesliću.
Doktor Borivoje Purić, lekar koji je oko 17 godina radio u zdravstvenoj ambulanti u Slovcu, gde je i stanovao i gde su mu deca odrasla. Bio je veoma poštovan u Slovcu i o njemu je vladalo jako lepo mišljenje kao i o njegovoj supruzi Dušanki – Duški, devojačko Čančarević iz Rubribreze, medicinskoj sestri, kojoj radno vreme nije značilo ništa već je u svako doba dana i noći išla na teren kod pacijenata, previjala, davala injekcije… Sada kao penzioneri žive u Lajkovcu.
Steva Odavić i Milan Lončar bili su dugogodišnji veterinari u Slovcu. Sin Milana Lončara, dr Zlatibor Lončar sada je aktuelni ministar zdravlja R. Srbije. Pored njih radili su još: Andrija Semjonov Rus. Tehničari su bili Milutin Vukašinović i Čeda Gavrilović.
Ljubiša Dobrivojević, rođen 1935. godine u Slovcu od oca Vojina i majke Radmile, dev. Đenadić iz Ratkovca, završio je gimnaziju u Valjevu i Rudarski fakultet u Beogradu. Radni vek je započeo u Tuzli u podzemnoj eksploataciji uglja. Kasnije je prešao u REIK “Kolubara” gde je bio dugogodišnji direktor Polja D i posle toga je prešao u “Tamnavu-Zapad” za direktora. Politikom se nije bavio i u suštini je bio dobar i pošten čovek. Inače, Dobrivojevići su ugledna i bogata familija u selu koja ima dosta školovanih ljudi, većina je nekako više okrenuta školi. U familiji Dobrovojevića bilo je nepisano pravilo ako u kući ima dvoje i više muške dece da bar jedan mora završiti fakultet, da kasnije pri deobi imovinu nasledi onaj koje je ostao kod kuće. To je jedan od razloga što danas u Dobrivojevićima ima 27 visokolovanih. I još jedan interesantan podatak za Dobrivojeviće, u njihovom vlasništvu je bio sadašnji aerodrom u Divcima koji su kupili 1884. godine od Đuretića iz Klanice za dvesta dukata (Napleona). I sada jedan deo aerodroma je njihov.
Prof. dr Zoran Petrović, rođen 25.05.1963. godine u Slovcu, od oca Laze i majke Nade, učiteljice. Osnovnu školu završio je sa odličnim uspehom u Valjevu, ekonomski fakultet u Beogradu 1986. godine, magistarske studije na istom fakultetu u Beogradu 1991. i doktorirao na Ekonomskom fakultetu u Prištini (računovodstvo) 2005. godine. Zaposlen kao redovni profesor na Singidunumu. Predaje računovodstvo i reviziju studentima na Singidunumu, uključujući i studente Poslovnog fakulteta u Valjevu. Autor je brojnih naučnih radova i preko 15 knjiga iz oblasti računovodstva, revizije i finansija.
Slobodan Slavoljuba Sekulića, rođen je 19.09.1950. godine u Slovcu od oca Slavoljuba i majke Milice, završio ekonomsku školu i bio je dugo godine šef ekspoziture Valjevske banke u Lajkovcu. Otac Slavoljub bio je kontrolor u tgovinskom preduzeću “Pobeda” iz Lajkovca gde je proveo ceo radni vek. Bio je politički aktivan i u jednom mandatu bio je potpredsednik lajkovačke opštine u vreme kada je Dragan Marković bio predsednik. Sve vreme su živeli u porodičnom domaćinstvu u Slovcu i nikada nisu napuštali rodno selo.
Dobrivoj Rade Dobrivojević, rođen u Slovcu 25. jula 1953. godine od oca Momčila i majke Cvete Gojković iz Vrtiglava, kao njihovo treće dete od 5 braće. Oženjen sa Ljubicom iz Šibenika. Oko 30 godina bio na radu u inostranstvu gde je dobio ćerku Jelenu. Jelena je diplomirani pravnik, magistrirala u Švajcarskoj gde živi i radi u Ministarstvu, zdravstva, prosvete i vojnih resursa. Rade je po povratku počeo da piše interesantne i istinite priče iz naše okoline stim što je likovima davao druga, izmišljena imena. Do sada je izdao tri knjige proze i jednu poezije. Živi u rodnom Slovcu. Iako je bio odsutan više decenija iz svog zavičaja, Rade odlično poznaje Slovac i okolinu i jedan je od najboljih poznavaoca istorije svoga kraja.
Pored Borivoja Purića u Slovcu u zdravstvenoj ambulanti radili su i:
– dr Spasoje Obradović
– dr Velja Vasić
– dr Branko Stevanović
– dr Slobodan Pirković
– dr Branislav Anđelković ( u to vreme je otvorena nova ambulanta 1983.)
U zubnoj ambulanti radili su dr Milka Sailović i dr Buda Brkić, stomatolozi.
-Medicinske sestre: Branka Žunjić, Nada Lukić, omiljena patronažna sestra iz Valjeva i već pomenuta Dušanka Purić.
U železničkoj stambenoj zgradi u Slovcu stanovalo je kroz decenije dosta stanara sa porodicama. Mnoga deca su završila razne škole i otisnula se u svet o čemu nema neka pouzdana evidencija ali se pretpostavlja da među njima ima i znamenitih ljudi koji su tu rođeni ili živeli neki period
I još malo da se vratimo na dva nemila događaja iz Drugog svetskog rata koji su vezani za Slovac, a odigrali su se 1941. godine. Lajkovac je kao železnički čvor i stanica bio veoma bitan za Nemce jer je to bila žila kucavica za saobraćaj na relaciji Beograd-Sarajevo i Beograd-Valjevo. Glavni zadatak ORTS komande u Lajkovcu bio je obezbeđenje železnice i svih železničkih instalacija. U te svrhe korišćen je i jedan pancirni voz koji je saobraćao na relaciji Beograd-Lajkovac-Čačak i povremeno od Lajkovca do Valjeva. Neko je jednom ispalio nekoliko metaka sa Krša u Slovcu iz slovačke šume na taj voz a onda je nemačka kaznena ekspedicija organizovala hapšenje ljudi iz Slovca po principu 100 za jednog. Međutim pošto nije bilo žrtava sa njihove strane pokupili su oko 25 meštana Slovca na koje su prvo naleteli, zatvorili i izveli pored jednog zida kod sadašnje zadruge na streljanje za primer da se to više ne radi. Postrojen je streljački vod i dok je starešina komandovao: puni, nišani… jedan od meštana, Grozdan Matić kada je shvatio ozbiljnost situacije skočio na zid i pobegao gore u šumu, gde se krio u nekom šupljem stablu dva dana a zatim se izvukao i na taj način spasao streljanja. Među streljanima je bilo i nekoliko izbeglica iz Slovenije i Hrvatske koji su boravili u Slovcu. Ne zna se tačan broj streljanih a na spomen ploči u Slovcu ima ih 15, ali nije sigurno da su svi upisani. Tom prilikom Nemci su zapalili više kuća u Slovcu i šume nekoliko hektara za koju su smatrali da se iz nje može pucati.
Drugi događaj koji je vezan za Slovac, a na osnovu postojeće dokumentacije, desio se početkom novembra 1941. godine. Zbog mržnje prema okupatoru u celoj zemlji, a naročito u Zapadnoj Srbiji, narod je bio raspoložen za borbu. To su Nemci jako dobro znali pa su hteli da zaplaše narod i da im se osvete zbog te mržnje prema njima. Po rezonu zavadi pa vladaj poslužili su im četnici, najpre Koste Milovanovića Pećanca, a kada se on povukao sa naših prostora tu su bili Dražini četnici i oni Pećančevi koji nisu otišli sa njim već su se pridružili generalu Mihailoviću. Nemačka okupaciona uprava lukavo je i ubrzano radila na tome “da se Srbi tuku protiv Srba”. Zabeleženo je da su Nemci u dogovoru sa četnicima Draže Mihailovića i njegovim saradnicima, pukovnikom Branislavom Matićem, majorom Aleksandrom Mišićem i kapetanom Nenadom Mitrovićem 11. novembra 1941. godine u kafani Darinke Marić u Divcima dogovorili sa Nemcima, potpukovnikom Kogartom, majorom Kiselom i kapetanom Matlom sa još nekoliko oficira, hapšenje jednog broja partizana, simpatizera NOP-a i rodoljuba koje bi predali a neki kažu i prodali Nemcima. O tom sastanku postoji i originalni zapisnik na nemačkom jeziku sa potpisima.
I da ne bih puno ulazio u politiku koja je u ta smutna vremena građanskog rata i okupacije Srbije 1941. godine bila veoma komlikovana i gde je brat udario na brata a komšija na komšiju, zabeleženo je da je taj dogovor Nemaca i četnika upravo realizovan u Slovcu. Naime, četnici su pod komandom Jovana Škave po raspoloživim edvidencijama predali Nemcima u Slovcu oko 360 partizana, rodoljuba i simpatizera NOP-a koje su zarobili na širem području Zapadne Srbije i dela Šumadije (Jovan Škavović – Jova Škava, puškarski radnik u Valjevu, rođen je u Travniku ili okolini, pre drugog svetskog rata imao je samostalnu puškarsku radnju u Valjevu, ulica Majora Ilića broj 4 i pripadao je četničkoj organizaciji Koste Milovanovića Pećanca. Po izbijanju oružanog ustanka proglasio se za samozvanog kolubarskog četničkog vojvodu. Po oslobođenju kao odmetnik krio se u Vojvodini. Zabeleženo je u sudskim arhivima, da je izdao i Dražu Mihailovića i bio svedok na njegovom suđenju. Otkriven je i presudom Okružnog narodnog suda u Valjevu od 17. novembra 1946. godine proglašen za ratnog zločinca i osuđen na smrt streljanjem). Sve te zarobljenike koji su zarobljeni u Karanu, Kosjeriću, Kostojevićima, oko Čačka, Ivanjice, Valjeva, Gornjeg Milanovca, Brajića, Ljiga, Mionice, Ražane i drugim mestima tada stvorene Užičke republike doveli su preko Brajića, Ravne Gore, Planinice i Mionice do Markove Crkve u dvorište stare škole. Na putu od Markove Crkve do Slovca, po izjavi očevidaca, pojavio se na zelenom ždrepcu, oblivenom znojem i penom, čovek u četničkoj uniformi, sa kićankama na šubari i redenicima oko sebe. Prepoznali su da je to četnički vojvoda Jova Škava. Prolazeći pored zarobljeničke kolone, neprestano je buljio u ljude, skidao im kape, bacao ih na zemlju i gazio po njima. A zatim zateže uzde, konj zarza, a on stade da govori:
Braćo, Srbi! Ja vidim da se vi ovde mučite, ali šta možemo… Komunističke vođe su pogazile sporazum. Njihovom krivicom je došlo do bratoubilačkog rata… Nemci su prema nama Srbima bili dobri i mi se na njih ne možemo požaliti…! Komunisti su krivi što je došlo do krvi i žrtava. . Nema se šta očekivati od Rusije i Staljina, majku mu njegovu… Ja vam dajem reč i garantujem svojom četničkom čašću da niko od vas neće biti predat Nemcima… Za vas je ovde pripremljen konak i večera. Znamo da ste umorni, ali još malo izdržite pa ćete se osećati udobno. Kilometar-dva, nećete ići dalje. Tu je logor… Vi ćete, braćo, biti pušteni, mi znamo da ste zavedeni… ‘ajde, krenite!
Međutim, u dokumentima piše da su svi oni to veče u Slovcu predati Nemcima koji su ih sa 20 kamiona odvezli u Valjevo i zatvorili u Tadića mlin. Jedan od preživelih je kasnije govorio: „Razmišljam: Zar je moguće da su i ovi četnici rođeni u narodu koji se u svojoj istoriji toliko puta tukao sa Nemcima? Srpska vojska se Nemcima nije dala ni na Kolubari, a ni kasnije – išla je preko Albanije, podnoseći velike muke. A pogledaj šta ovi rade! Nije to prvi put da Nemci dolaze u našu zemlju kao osvajači i pljačkaši, a četnici nađoše da nas, što se tako iskreno borimo protiv Nemaca, predaju baš njima.. “
U tom mlinu su mučeni smrzavali se, gladovali, sve do 27. novembra 1941. godine, kada su ih Nemci, po svojim vojnim izveštajima, sproveli u krug kasarne “V puk” na brdu Krušik iznad Valjeva gde su ih straljali, njih 261. Na tom mestu je sada spomen groblje stradalima sa večnom vatrom.
Izvor: “Tragom izdaje”, dr Rajko Poznanović, Milun Raonić i Milorad Radojčić, Valjevo 1987. i izjave preživelih.
Foto: Uništeni spomen parkić u Slovcu
Meštani Slovca su 22. novembra 1986. godine podigli spomen kamen sa uklesanim tekstom za večno sećanje na Srbe koje su četnici, 13. novembra 1941. predali na tom mestu okupatoru. Bila je urađena lepa spomen česma i posađeno nekoliko borova, a bila su ispred i tri jarbola na koje su kačene zastave u pojedinim prilikama, kao mali spomen park. Međutim u vreme tranzicije taj deo kupio je jedan privatnik, sve jedno koji, i sve je to porušeno a kamen sa tekstom je premeštan sa mesta na mesto, bio je u jednoj žardinjeri između nove pošte i zdravstvene ambulante. Sada je razbijen i jedna polovina je ispod koša na dečijem igralištu.
Istinita priča je dosta duža ali sam je skratio i dvoumio se da li upšte da povređujem rane od pre 85 godina, ali je činjenica da ovo se zaista dogodilo, sticajem okolnosti i ničim izazvano baš u našem Slovcu. I to je deo istorije ovog sela.
Moram ponovo pomenuti i u ovoj priči Makrenu Spasojević o kojoj sam detaljno pisao u mojoj prvoj i drugoj knjizi i koja je izazvala suze kod ženskog dela čitalaštva. Bilo da je legenda, istinita ili izmišljena Vitezovićeva priča, na groblju u Slovcu postoji grob i spomenik Makreni i njenom sinu Marinku, a priča se može odnositi i na sve majke koje su izgubile sinove u Balkanskim i Prvom svetskom ratu, a bilo ih je dosta iz naših sela. Makrena iz sela Slovac ostala je u sećanju kao majka Marinka Spasojevića, jednog od mnogih mladih momaka ovog kraja čiji su život i sudbina bili neraskidivo vezani za selo i porodicu. Iako o njima nema sačuvanih pisanih izvora, njihova imena žive u lokalnom pamćenju kao deo istorije Slovca i svedočanstvo o običnim ljudima koji su svojim životom gradili trajanje istorije sela.
U jesen, 2. septembra 1937. godine list „Politika“ objavio je tekst o aktivnosti zdravstvene zadruge u Slovcu. Te godine u leto snimljen je film za meštane Slovca i okoline a odnosi se na edukaciju seoskog stanovništva iz oblasti zdravstva, gde se osuđuje nadrilekarstvo. Film, pod nazivom „Param, param paučinu…“ je crno-beli, nemi sa titlovima koji su duže stajali na ekranu toliko da bi ih lokalni meštani stigli da pročitaju. Svi glumci su bili naturščici, odnosno meštani sela Ratkovca. Glavnu ulogu igrao je Dragutin Đenadić koji je bio Predsednik zdravstvene zadruge u Slovcu a pre toga predsednik markovačke opštine. Ubijen je kao taoc od strane Nemaca 1941. godine. Njegov sin Borivoje takođe je glumio u filmu, a ubijen je 1942. godine. Ulogu čobanina u filmu igrao je Gavrilo Petrović, kasnije sudija Vojnog suda u Novom Sadu. Domaćicu iz filma, Darinu, igrala je tetka Borivoja Lazića, mašinovođe. U Ratkovcu živi Dragutin, praunuk glumca sa istim imenom. Snimanje filma nije išlo nimalo „glatko“, trebalo je „glumce“ pridobiti i ubediti za slikanje, zatim pojedine scene uvežbavati, ali se mora priznati da su svoje uloge odigrali dobro. Da bi se video efekat film nije prikazivan varoškoj publici već onima zbog kojih je i snimljen. Iskorišćena je prilika omladinske izložbe u Slovcu da se prikaže premijera filma „Param, param paučinu“ sa filmskim zvezdama iz Ratkovca. Utisak koji je film učinio za meštane Slovca i mnogih okolnih sela (bilo je prisutno 500-600 gledaoca) ne može se opisati. Oko 8 sati uveče masa seljaka, žena i dece iskupila se u dvorištu Zdravstvene zadruge. Od svih prisutnih svega je nekoliko njih videlo film u svom veku. Film je projektovan na samom zidu zadruge: Mir, sada će da otpočne film! Slike će izlaziti na onom zidu!… objavili su dr Drago Hloupen iz Zagreba koji je režirao i snimao film i dr Aleksandar Đaja, agronom Saveza zdravstvenih radnika koji je često dolazio u Slovac. Publika je pojurila prema zidu, da budu prvi do slike. Manjina, skromnija ostala je pozadi i načičkala se čak i na šiljcima gvozdene ograde zdravstvene zadruge. Uzaludno je bilo uveravanje da se izdaleka bolje vidi. Većina publike verovala je da hoće da joj podvale. Bilo je interesantno videti kako se sva publika odmah uživela u događaj filma i nije u „glumcima“ videla svoje poznanike i komšije već ono što oni pretstavljaju. Tako je valjda i u Holivudu. Prisutni su potpuno zaboravili jedan na drugoga. Oči se nisu skidale sa zida. Usta poluotvorena, a na licima se smenjuju izrazi veselja, smeha, ogorčenja, ljutnje i ironije.
Svaki onaj koji bi prisustvovao takvoj jednoj korisnoj narodnoj i poučnoj zabavi morao se zapitati: Zašto se takva korisna uživanja ne pružaju našem narodu? Veselje se produžilo i posle prikazivanja filma. Mogli ste čuti oduševljene komentare. Dok se omladina sa pesmom razilazila, stariji su prilazili i zahvaljivali svojim seljanima-glumcima.
Uz veliku zahvalnost prijatelju iz Slovca imao sam priliku da vidim film koji me je oduševio, iako, naravno, aktere nisam poznavao.
Foto: „Bela vila“ koju je donirala meštanima Slovca humanitarna fondacija „Milbank Anderson“. Desno je Dragutin Đenadić, predsednik Zdravstvene zadruge u Slovcu
U Slovcu, pored puta za Valjevo, još uvek odoleva vremenu, premda dosta dotrajala, bela vila koju trenutno koriste lovci Slovca. Na čelu, iznad ulaznih vrata na fasadi terase, piše Elizabet Milbаnk. Između dva rata meštani Slovca i nekoliko okolnih sela pokrenuli su inicijativu da u Slovac dovedu lekara i da mu obezbede ordinaciju i stan, odnosno da se izgradi Dom zdravlja. Inicijativu su pokrenuli meštani a novac je obezbedila jedna od prvih ženskih humanitarnih organizacija u svetu Fondacija „Milbank Anderson“ koja je osnovana 1905. godine, a gradnja je počela trinaest godina od smrti gospođe Elizabet Milbenk jedne od osnivača pomenute fondacije. Bilo je to 1934. godine. Vila je projektovana po ugledu na srpsko narodno graditeljstvo i umetničke vrednosti narodne tradicije. Fondacija je aktivna i danas a na zgradi u Slovcu nema spomen ploče i malo se zna za Fondaciju i njenoj pomoći Srbiji između dva svetska rata. Čak su majstori pri renoviranju posle zemljotresa prekrečili i reljefni naziv iznad ulaznih vrata, ali je odmah neko reagovao i natpis je ponovo vraćen. Francuska je 1919. godine odlikovala tu fondaciju Ordenom Viteza legije časti, a Srbija je za taj human gest odlikovala Ordenom Karađorđeve zvezde. Pošto je kasnije izgrađena savremena ambulanta u Slovcu, ova vila se nije više koristila pa su lovci godinama skupljali novac i kupili vilu početkom 80-ih godina prošlog veka od Medicinskog centra Valjevo. Lovci su pokrčili dvorište i vilu doveli u neko pristojnije stanje nego što je bila u trenutku kada su uselili. Obzirom da je vila dosta velika a da lovci nemaju dovoljno sredstava za njeno redovno održavanje, vila sve više propada, a lovci je povremeno, vrlo retko koriste.
(Elizabet Milbank Anderson (engl. Elizabeth Milbank Anderson; Njujork, 1850— 1921) bila je američki humanista i osnivač jedne od prvih ženskih humanitarnih organizacija u svetu „Milbank fondacije”. Krajem Prvog svetskog rata Elizabet Milbank je u Slovcu, naselju na teritoriji opštine Lajkovac, izgradila bolnicu, koja je posle Drugog svetskog rata zamenjena modernom ambulantom.)
Slovac nije imao fudbalski klub ali je imao nekoliko dobrih igrača koji su igrali u okolnim selima i što je važno imao je Sokolsko društvo osnovano početkom 30-ih godina prošlog veka, a Sokolski dom je bio na mestu gde je bila stara zadruga. Jedan od osnivača i aktivista sokolskog društva bio je između ostalih Novak Dobrivojević. Interesantno je da je Slovac imao Sokolski dom pre osnivanja Sokola u Lajkovcu.
Poginuli u II ratu
Đukić Stanko „Bosanac“ 1941.
Đorđević R. Dragoslav 1945.
Ivanović V. Stojadin 1941.
Ivanović D. Momir 1945.
Jovanović J. Bogoljub 1945.
Jovanović J. Dragoljub 1945.
Jovanović M. Radiša 1944.
Mamula D. Stevan 1941.
Marković N. Dobrosav 1944.
Sekulić P. Dragiša 1945.
Sekulić M. Radivoje 1945
Avramović O. Milenija, streljana 1941.
Vićentijević D. Vojin, streljan 1941.
Vićentijević D. Srboljub, streljan 1941.
Dobrivojević M. Nikola, streljan 1941.
Iričanin Milen, streljan 1941
Lanco Marijan, streljan 1941.
Marković Lj. Marko, streljan 1941.
Marković Ž. Jevrem, streljan 1941.
Marković Čj. Nedeljko, streljan 1941.
Matić I. Svetomir, streljan 1941.
Matić Lj. Miloš, streljan 1941.
Srećković M. Dragomir,streljan 1941.
P. Miodrag Milivoj, streljani 1941
Poginuli u I rat
- Dobrivojević Milorad
- Dobrivojević Aleksandar
- Dobrivojević Ilija
- Jovanović Aleksandar
- Srećković Lazar
- Srećković Milorad
- Srećković Nikola
- Jovanović Obren
- Petrović Milorad
- Petrović Mihailo
- Vićentijević Tihomir
- Sekulić Milutin
- Jakovljević Velimir
- Sekulić Čedomir Matić Pantelija
- Marković Vladislav
- Marković Ljubisav
Foto: Spomen ploča, u crkvi u Stepanju, izginulim Slovčanima u Prvom svetskom ratu
U digitalizovanoj bazi podataka članova udruženja nosilaca Albanske spomenice 1915-1916. godine, registrovana su dva solunca iz Slovca:
- Ivanović Aksentija Dušan, 5. pešadijski puk “Kralja Milana I“ (Valjevski). Odlikovan srebrnom medaljom za hrabrost.
- Đenadić Radovana Milisav, Artiljeriski puk Moravske divizije (Đema potkivač).
- Stanislav Kovačević, zvani Zmaj iz Mušića, ali je veliki deo života proveo u Slovcu gde je i sahranjen. Bio je kafedžija u kafani koju je držao preko puta Zdravstvene zdruge. Stanislava nema u evidencijama ali više meštana Slovca tvrde da je prošao albansku golgotu i da je nosilac Albanske spomenice.
Od šefova železničkih stanica pamte se:
Belin Agnasije, ruski izbeglica, bio kratko 1926. godine
Borivoje Dološić
Ljuba Radojčić
Na novoj stanici:
Mića Petrović
Dragan Botić
Ostali železničari u Slovcu u periodu do 1968. godine odnosno do ukidanja uske pruge:
- Marković Ž. Dobrivoje, nadzorni skretničar
- Jovanović V. Jovan, vozovođa
- Jovanović M. Nikola, vozovođa
- Marković L. Stanislav, vozovođa
- Jovanović V. Branislav, vozni manipulant
- Avramović O. Dimitrije, NK radnik
- Vićentijević S. Slavoljub, PK radnik
- Đorđević R. Milomir, KV radnik
- Đorđević S.Dimitrije, PK radnik
- Ivanović M. Ratko „Bas“, mašinovođa
- Jovanović J. Miladin, tehničar
- Jovanović S. Milena, knjigovođa
- Jovanović I. Momčilo, pregledač kola
- Marković B. Vladislav, KV bravar na popravci lokomotiva
Foto: Đaci Slovca slikani na staroj železničkoj stanici – gore levo: Slađan Trajković, Dragan Petrović Gane (Tićin), Milisav Buca Stefanović, Radisav Stefanović i Dragan Ivanović; Čuče: Vesna Petrović (čerka učiteljice Nade), Dara Ivanović i Branka Petronijević. Fotografija je iz 1967. godine
Još malo slika Slovca:
Foto: Sa osnivačke skupštine slovačke zadruge 1977. godine gde su bili prisutni zadrugari sedam sela iz okoline Slovca: gore levo – Živorad Nedeljković iz Nepričave, Miloje Dobrivojević iz Slovca, Mita Mijailović iz Bajevca, Stepanović, radnik zadruge iz Bajevca, nn, Milisav Ivanović iz Bajevca, Prodan Popović, radnik zadruge iz Slovca, Dušan Jovanović iz Slovca, Borka Mijailović, radnik zadruge iz Slovca, Živan Vasiljević, traktorista iz Bajevca, Radovan Đenadić iz Ratkovca, Grozdan Matić iz Slovca, Srboljub Jovanović Danguba iz Markove Crkve, Dragiša Dimitrijević iz Bajevca, Milutin Lazarević iz Stepanja, Dragoslav Živanović iz Nepričave, Bogosav Milošević iz Nepričave – čuče: Borivoj Ranković Galama iz Nepričave, Brana Stepanović, traktorista iz Bajevca, Živorad Marinković iz Ratkovca, Slavoljub Đukić iz Ratkovca, Kajle Đenadić iz Ratkovca, Milutin Milinović Patlidžan iz Pridvorice, Milivoje Milošević iz Nepričave, Dragiša Dimitrijević iz Bajevca, Joca Lazarević iz Stepanja, Milutin Mijailović, direktor zadruge iz Markove Crkve, Milivoje Marković iz Stepanja i Miloš Arsenijević iz Slovca. Posle Milutina Mijailovića koji je 1982. godine postavljen na mesto zamenika direktora Zemljoradničke zadruge Lajkovac, na mesto direktora zadruge u Slovcu postavljen je Velibor Velja Petrović, koji je radio ovoj zadruzi od 1. aprila 1978. pa ga zbog toga nema na fotografiji. Petrovića je zamenio Pantelija Aca Brkić iz Ratkovca.
Ukoliko neko ima dobronamernu primedbu, ispravku ili dopunu, uključujići sve objavljene tekstove o našim selima molim da mi pošalje na gornju e-mail adresu da bih to eventualno ispravio u knjizi pod radnim naslovom „Stari Lajkovac i njegova sela“ koju pripremam za proleće, a koja će obuhvatiti kratke monograije svih 18 sela naše opštine.
