Uspomene na stari Lajkovac: MARKOVA CRKVA

Piše: Toma Petrović

Kada od Valjeva, sada već starim putem, idemo prema Lajkovcu na ulazu u Slovac pre skretanja za Ratkovac ima tabla sa obaveštenjem da desno vodi put za crkvu Sv. Dimitrija. To nas malo podstakne na razmišljanje jer znamo da je tamo Markova Crkva i druga sela. Tačno je i jedno i drugo. Markova Crkva je selo u opštini Lajkovac u kojoj već više vekova postoji crkva Sv. Dimitrija, koja predstavlja kulturno dobro kao spomenik kulture od velikog značaja.

Markova Crkva je naselje u Srbiji u opštini Lajkovac u Kolubarskom okrugu. Prema popisu iz 2022. imala je 98 stanovnika. Ovde se nalaze Crkva Svetog Dimitrija, Osnovna škola, Kumova vodenica i vodenica – valjarica Sretenovića i još neka poznata domaćinstva.

Budući da je ime mestu došlo od naziva crkve koja se u njemu nalazi, to se istorija Markove Crkve, osobito u najranijim pomenima, uzima za jedno te isto. Nije u pitanju moderni administrativni “preimen” u tačno određenoj godini – očigledno se radi  o dvostrukom nazivu koji je vekovima koegzistirao: crkveno/kanonsko ime (Sv. Dimitrije) i narodno/toponimsko ime (Markova Crkva).

Foto: Zvonara

Po jednom francuskom članku o crkvi Svetog Dimitrija u Markovoj Crkvi koji kaže da je crkva obnovljena 1827. godine pod knezom Milošem Obrenovićem i njegovim najmlađim bratom Jevremom koji je stolovao, odnosno bio kneževski namesnik nad nahijom oko Šapca. Zvali su ga Gospodar Jevrem. U Šapcu postoji Jevremova ulica pa čak i selo Jevremovac. To je bilo nakon perioda propadanja crkve. Tada je sveštenik bio Sreten Radosavljević. To može ukazivati na period kada se crkva “preuzima” u zvaničnu obnovu kao hram sa određenom posvetom što bi mogao biti trenutak kada je posveta i naziv konsolidovan kao “Sveti Dimitrije”. To potvrđuje da se u sadašnjoj crkvenoj praksi koristi taj dupli – kanonski i narodni naziv. Pokušao sam preko Valjevske eparhije da dobijem informaciju oko promene imena crkve ali ni oni ne znaju detalje i uputili su me na sveštenika u Markovoj Crkvi. Nažalost, pop Miroslav Ivanković koji je to verovatno znao, umro je 12.11.2024. godine. Na njegovo mesto dašao je mladi Marko Filipović. Vladika šabačko-valjevski Lavrentije je 2008. godine služio liturgiju povodom 450 godina postojanja crkve. Šabačko-valjevska eparhija nema lepše arhitektonsko rešenje od zvonika crkve S. Dimitrija. Ktitor zvonika bio je Aleksandar Leka Marković, rođen u Markovoj Crkvi, šnajder iz Valjeva  koji je preneo kosti oca i majke u kriptu crkve, da bi i on kasnije bio tu sahranjen. Po veštačkoj inteligenciji u Srbiji ima preko 120 crkava i manastira sa ovim imenom. Međutim najstariji meštanin Markove Crkve tvrdi da ih ima tačno 156 ali je to stari podatak i moguće je da se odnosi na bivšu Jugoslaviju, i konkretno na područja gde žive Srbi.

Prvi pomen sela zabeležen je u turskom popisu (tefteru) za hidžretsku 934. godinu, tj. 1527/1528. godinu po sadašnjem računanju vremena. Transkribovan na moderni turski, sa osmanske arabice, unos sa 235. stranice teftera TD 144 je glasio ovako:

Markova-Çirkva karye, Valyeva nahiye – Selo Markova Crkva, Nahija Valjevo

Najraniji domaći trag naselju može biti unos u Pomeniku manastira Rače, koji je nastao između 1616. i 1682. godine. U Pomeniku se među počivšim mitropolitima pominje izvesni Maksim, dok pored njegovog imena stoji Markova Crkva.

Sledeći pomen naselja je iz 18. veka, Austro-turski rat, započet 1716, okončan je 1718. godine Požarevačkim mirom. Znatni delovi današnje Centralne Srbije su pripali dinastiji Habzburg koja je od njih formirala domen pod imenom Kraljevina Srbija čiji je kralj bio Karlo Šesti. Prostorom oslobođene Srbije upravljala je Zemaljska administracija na čelu sa guvernerom feldmaršalom Karlom Aleksandarom, vojvodom od Virtemberga (Württemberg). Prethodno je, tokom prve tri godine austrijskog prisustva, upravu imala Vojna komandantura za čijeg je mandata izvršen prvi popis naselja i stanovnika. Glavni smisao popisa je bilo razgraničenje sa Osmanskim carstvom, kao i sticanje informacija o brojnosti naselja i stanovnika radi uvođenja nameta.

Za razliku od okruga u Šumadiji i Pomoravlju koji su strašno postradali u ratu dva carstva, Valjevski distrikt nije pretrpeo znatnu štetu. Otud nijedno od 126 naselja u okrugu nije bilo pusto. U Najpergovom popisu iz 1718. godine nalazi se i mesto Markova koje se zasigurno odnosi na današnju Markovu Crkvu. U prilog tome govore Stromovo, Pridvorica i Ratkovci koji se pominju odmah pre, kao i Stošići (danas zaseok Slovca), Virovci i oba Mušića koji se navode posle Markove, tj. geografskim sledom kojim se i danas sva pomenuta sela nižu.

Foto: Markova Crkva u austrijskom popisu naselja iz 1738. godine

Poslednji pomen tokom postojanja austrijske Kraljevine Srbije (1718-1739) datiran je u 1738. godinu, kada je Markova Crkva pomenuta kao jedno od 22 naselja u Distriktu Palež (Obrenovac), pod imenom Markovacerkva (Markovacerqua).

U septembru 1784. godine kroz Markovu Crkvu proputovao je Josip Miteser, uhoda i austrijski oficir u cilju prikupljanja obaveštajnih podataka i crtanja topografskih karata uoči austro-turskog rata koji se pripremao. Putovao je u društvu ravaničkih kaluđera, presvučen u manastirskog slugu a pod lažnim imenom Mihailo Kovačević, pošto je prethodno naučio da se krsti kao pravoslavac i da naziva Boga po običaju koji je vladao u Srbiji. Putovao je od Ostružnice, gde je prešao Savu, preko Paleža (Obrenovca), Uba, Bajevca, Nepričave i Stošića stigao u Markovu Crkvu. U Markovoj Crkvi je našao 9 hrišćanskih porodica i crkvu zidanu kamenom. To je u to doba bila prva crkva na koju je naišao od Uba do Markove Crkve. Ukratko je opisao selo, pa je sa društvom krenuo u Čibutkovicu i dalje prema Rudniku.

Te iste godine kroz Markovu Crkvu je prošao Jovan Anton Peretić, takođe austrijski oficir i uhoda na svom putu od Paleža do Užica. U svom opisu Zapadne Srbije on je u Markovoj Crkvi ubeležio i crkvu. I Miteser i Peretić nađeno stanje u Srbiji uneli su ne samo u svoje opise već i u  precizne vojne karte pripremane za rat između Turske i Austrije koji se očekivao.

O poreklu porodica u Markovoj Crkvi najbolje je napisao Ljubomir Ljuba Pavlović u svojoj knjizi „Kolubara i Podgorina“, izdanje 1907. godine(citat):

„Markova Crkva je na desnoj obali reke Toplice, baš na njenom ušću u Kolubaru i kad prestaje teći klisurastom dolinom. Seoske kuće su po plećima brda. Brda su strmenita i sva od sekundarnog krečnjaka s vrtačama.

Izvora u selu je dosta. Na Brdu je izvor Jastrebovac vrlo jak izvor, od kojega postaje kratak potočić, koji silazi u Toplicu. Pod Brdom su izvori: Jabukovac i Živkovac. Kroz selo teče reka Toplica, a pored njega Kolubara, koja je ovde retko kad brodna.

Topličke zemlje su crna smonica, vrlo rodne, podesne za oranicu i kosanicu. Brodske zemlje su za voćnjake i strmna žita, a ranije su bile pod vinogradima.

Šume ima dosta u klisuri, iznad crkve i po stranama brda. Ima je dovoljno za ogrev i građu. U selu nema nikakvih zajednica.

Markova Crkva je selo razbijenog tipa. Kuće su rasturene po Brdu u manjim grupama, gde svaka grupa označava po jednu porodicu. Džemata nema.

U selu su: Dimitrijevići, Pavlićevići, Sretenovići, Gajići, Jovanovići, Marjanovići, Dimitrijevići, Milovanovići, Markovići, Spasojevići i Anđelkovići.

U selu nema većih zadruga, kao zadružna smatra se Sretenovića.

Markova Crkva prema spisku sela valjevske eparhije iz 1735. godine imala je 12 domova. Markova Crkva po haračkim tefterima iz 1818. godine imala je 12 domova sa 10 porodica i 27 haračkih lica.

Po popisu:

-1866. godine – 12 domova i 94 stanovnika.

-1874. godine – 14 domova i 92 stanovnika.

-1884. godine – 15 domova i 125 stanovnika.

-1890. godine – 18 domova i 166 stanovnika.

-1895. godine – 19 domova i 169 stanovnika.

-1900. godine – 21 dom i 180 stanovnika.

Godišnji priraštaj stanovništva je od 1866. godine 2,56 a procentni 2,06%.

Crkva u ovom selu odvajkada se zove „Markova Crkva“, pa je po njoj dato ime selu.

Od starina u selu na prvom mestu pominjemo Markovu Crkvu, koja se nalazi pod Brdom, pored Toplice, a u njenoj klisuri. Crkva je sa jednim kubetom, mala, zidana od kamena i nekoliko puta paljena od Turaka.

Za njeno zidanje vezane su ove dve priče. Po prvoj priči bila su tri brata: Marko, Petko i Stepan, pa su imali silno blago i kad su braća Marko i Stepan otišli na Kosovo, naredili su Petku da izabere tri mesta u okolini i da svakom bratu sazida po jednu crkvu, jer su držali da se neće vratiti. Petko je sazidao sebi crkvu u Petci, Marku Markovu Crkvu, a Stepanu u Stepanju, pa kako su ove druge dve crkve bile manje, to su ga braća proklela, te njegova crkva nije nikad propevala, a ove dve večito su služile.

Po drugoj priči crkvu u Bahu, Markovu i Dokmirsku zidao je isti velikaš o svom trošku, pa je ove dve dovršio a Bašku nije hteo, što mu preduzimač nije hteo da ispuni ugovor.

Po jednoj zabelešci ovu crkvu je popravio Gospodar Jevrem Obrenović o svom trošku 1827. godine i tad je nešto dozidao, ali ipak crkva nije propevala do pre nekoliko godina, do 1892. godine, kad su je sami seljaci molbom otvorili.

Markova Crkva je staro naselje. Ona se pominje u spisku sela paleškog okruga iz 1737. godine pod imenom „Markovaseska“. Drži se da su selo osnovali preci današnjih Dimitrijevića, za koje se ne zna da su se i odakle doselili.

–Dimitrijevića ima 6 kuća, slave Jovanjdan.

Sve ostale porodice su doseljene.

–Pavlićevići su doseljeni posle Kočine Krajine iz Otilovića u Polimlju, slave Nikoljdan.

–Marjanovići su iz Bučja u Polimlju, slave Nikoljdan.

–Jovanovići su iz Maoča u Donjem Polimlju, slave Đurđevdan.

–Sretenovića predak doselio se kao sveštenik iz obližnjeg Vračevića, slave Lazarevdan.

–Spasojević je sišao iz Lelića od Bojanića u Podgorini, slave Miholjdan.

Noviji doseljenici:

–Milovanovići su iz Toči u Polimlju, slave Jovanjdan.

–Markovići su iz Mataruga u Polimlju, slave Nikoljdan.

–Anđelkovići su sa Zagrada na Čevu u Crnoj Gori, slave Aranđelovdan.

–Dimitrijevići, sveštenička porodica iz Beograda, slave Nikoljdan.

U selu ima 21 kuća od 10 porodica.

Markovčani se zanimaju svima privrednim radnjama, kojima i ostali seljaci u oblasti. Ne uče zanate i ne udaljuju se iz sela.

Markova Crkva je sastavni deo markovačke opštine u Srezu Kolubarskom. Sudnica u škola su kod Markove Crkve. Groblje je na Brdu. Preslavljaju Spasovdan.“

To su bile porodice do te 1907. godine. I da ne zaboravim porodicu Mijailović koja je doseljena posle izlaska knjige Ljube Pavlovića 1907. godine. Porodica je nastanjena na brdu sa druge strane Toplice i jednim malim delom imanja se oslanjala na desnu obalu Kolubare. Slave Đurđevdan.

Takođe, tefter spahijskih prihoda iz 1832. navodi sledeće plaćajuće glave u Markovoj Crkvi, a pojedine familije su od tog perioda do danas promenila prezimena:

1. Mića Jovičić (danas Mićići)

2. Dimitrije Jovičić (danas Dimitrijevići)

3. Vuk Ga(j)ić (danas Gajići)

4. Živko Petković

5. Ilija (J)evtić

6. Marko Smiljanić

7. Jovan Smiljanić

8. Marjan Ranković (danas Marjanovići)

9. Pavle Lazić (danas Pavlovići)

10. Mihailo Marković

11. Jovan Novaković

12. Pop Sreten Radosavljević (danas Sretenovići)

U naselju Markova Crkva živi 93 punoletna stanovnika (popis 2002), a prosečna starost stanovništva iznosi 44,0 godina (40,9 kod muškaraca i 48,3 kod žena). U naselju ima 39 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,82. Ovo naselje je u potpunosti naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je demografski pad. Preslava u selu je prva subota posle Vaskrsa. Selo u okruženju su: Slovac, Ratkovac, Virovac, Veselinovac i Loznica.

Škola u Markovoj Crkvi počеla jе da radi 1904. godinе. Pohađali su je  učеnici iz Markovе Crkvе, Ratkovca, Pridvoricе, Virovca i pojеdini učеnici iz Slovca, čija jе matična škola bila u sеlu Loznici. Do tada su se deca iz ovog kraja opismenjavala u Bogovađi i Donjoj Toplici. U poslovima za ustanovljenje škole značajno se angažovao markovački sveštenik Marko Dimitrijević. Rad škole je prekinut početkom Prvog svetskog rata u kome je škola pretrpela velike štete u inventaru i školskom priboru. Rad je nastavljen 10. maja 1919. godine i tada je školu pohađalo 113 učenika u dva odeljenja. Škola se zvala Narodna osnovna škola i pripadala je Kolubarskom školskom srezu čije se sedište najpre nalazilo u Mionici, a posle izvesnog vremena u Valjevu. Prema podacima od 3. oktobra 1945. godine, nastavu u tri odeljenja osnovne četvororazredne škole u Markovoj Crkvi pohađala su 224 učenika (137 muških i 88 ženskih). Upravitelj čkole bio je Radovan J. Sretenović. Od 1. avgusta 1950. godinе pretvorena je u osmoletku, potpunu osmorazrednu školu, mada za tu namenu nije imala odgovarajućih prostornih uslova pa je deo nastave izvođen u kafani vlasništva Dragiše Panića iz Virovca. Zbog toga je izgrađena nova školska zgrada 1957. godine. Škola je 1. septembra 1978. godine pripojena Osnovnoj školi “Mile Dubljević” iz Lajkovca.

Foto: Prvi upravitelj posle rata (1941-1952) i učiteljica – supružnici Radovan i Mašinka Sretenović

U Markovu Crkvu išle su generacije dece okolnih sela rođene pre Drugog svetskog rata, za vreme rata i mali period posle rata. Učitelji u M. Crkvi bili su  Živorad Marković, Radovan i Mašinka Sretenović. Radovan je imao dva sina, Dragoslava, profesora i Predraga-Pecu, kako su ga zvala deca, kasnije advokat iz Valjeva. Igrao je odbojku za studentsku reprezentaciju. Bilo je toliko dece da su Radovan i Mašinka nekako podelili te đake kojih je bilo od 1935. godišta pa do rata kada je bio opšti haos, neko je krenuo u školu, neko nije, razred je bio ogroman, deca nisu imala gde da se smeste da bi pratila nastavu. Pošto je učitelj Živorad imao takođe dosta đaka u odeljenju primljena  je učiteljica Slavka Prodanović da bi podelili razred u dva odeljenja. Došla je sa majkom u Markovu Crkvu.

Foto: Školski kolektiv 15. maja 1962. godine

Ako bi se vratili u istoriju u Markovačkoj školi radili su učitelji:

1. Prvi učitelj u Markovoj Crkvi bio je Velimir Nikolić kome je taj posao privremeno poveren, da bi u jesen 1905. po sopstvenoj molbi premešten u Bogovađu gde se takođe kratko zadržao, zapopio se i dobio parohiju negde u Šumadiji;
2. Od 1905. godine učitelj je bio Vojislav I. Gajić, rođen 23. februara 1874. godine, koji je došao iz Slavkovice. Bio je 1907. godine poverenik Srpske književne zadruge. Kada je 1908. osnovana Markovačka zemljoradnička zadruga učitelj Gajić izabran je za njenog predsednika. Imao je dva braka, prvi sa Zorkom Golubović iz Gornje Toplice i posle dve godine, 1998. brak je skolopio sa Stankom Janković iz Virovca. U ratu je učestvovao kao rezervni podoficir, na toj dužnosti se razboleo i umro u Mionici 16. januara 1915. godine.
3. Ljubica Milenković je u Markovoj Crkvi školske 1906/1907. vodila prvi i drugi razred, nije bila udata, a Žensku učiteljsku školu završila je u Beogradu 1905. godine;
4. Milorad Kr. Gojković, rođen u Valjevu 11. februara 1886. godine službovao je u Markovoj Crkvi samo jednu godinu, kada je na svoju molbu premešten u Donju Toplicu 6. septembra 1908. godine. Dosta kasnije bio je na dužnosti školskog nadzornika za Školski srez kolubarski;
5. Milica Nedeljković, radila u Markovij Crkvi od 1908. do 1911. godine. U to vreme nije bila udata;
6. Angelina Savić, bila je na svom prvom službovanju u Markovoj Crkvi školske 1913/1914. Tada nije bila udata a završila je Žensku učiteljsku školu u Beogradu 1909. godina;
7. Milenija i Filip Tošović su prvi posle Prvog svetskog rata službovali u Markovoj Crkvi 1919-1922. Po odlasku iz Markove Crkve Filip je bio školski nadzornik u Srezu posavsko-tamnavskom u Obrenovcu;
8. Slavka, dev. Atanacković, rođena u Valjevu 25. januara 1904. godine i Borivoje S. Stanić, rođen u Valjevu 15. oktobra 1898. godine učiteljevali su u Markovoj Crkvi 1923. godine a došli su iz Gornje Lisine u Vranjskom okrugu. Venčali su se u Valjevu 28. avgusta 1922. godine;
9. Supružnici Olga i Dušan Nedić službovali su u Markovoj Crkvi  školske 1925/1926. godine. Olga, dev. Karić rođena je u Beogradu 1900. godine, a Dušan u Leliću 1895. Njihovi dvojica sinova, Milutin i Aleksandar stradali su u Bosni 1945. godine, kao pripadnici Ravnogorskog pokreta;
10. Stana Kostić, radila je u Markovoj Crkvi do jeseni 1930. godine kada je prešla u novoosnovanu školu u Kadinoj Luci gde se udala i stekla prezime Bajić. Radila je u Paunama, Krčmaru, Valjevskoj Kamenici i Grabovici;
11. Marija M. Braim, rođena 1902. godine u Sremskoj Mitrovici došla je Markovu Crkvu iz Čačka u septembru 1931. godine. U jesen 1940. godine premeštena je u  Mrčić a odatle u Babajić. Učiteljsku školu je završila u Petrinji (Hrvatska). Sumnjičeći je za saradnju sa partizanima uhapsili su je četnici u novembru 1941. godine ali je prilikom sprovođenja sa Ravne Gore u Slovac  oslobođena na insistiranje uticajnih ljudi iz Markove Crkve, zajedno sa Ljubinkom Marić iz Mionice i Marom Stojanović. Sve tri su bile učiteljice. Kasnije se saznalo da su jednom lokalnom četniku dale 3000 nedićevih para koliko su imale kod sebe da bi ih tajno oslobodio. Posle rata je radila u Valjevu i Novom Sadu;
12. Lazić M. Darinka iz Vrtiglava, je 8. septembra 1932. godine iz M. Crkve premeštena u Đurđevac. Učiteljsku školu završila je 1928. godine u Šapcu. Službovala je u Murgašu i Ubu;
13. Sreten D. Mijailović, rođen 29. januara 1907. godine u Đurđevcu, radio 1932-1940. godine, kada je premšten u Latković. Posle rata je najpre bio upravnik Okružnog srednješkolskog internata (osnovan 8. septembra1945.), a 1962. i 1963. bio je učitelj u Osnovnoj škli “Sestre Ilić” u Valjevu;
14. Milena Velimirović, službovala je u M. Crkvi 1937. godine. Prethodno je radila u Vračeviću; 
15. Ljubica G. Kocić, za učiteljicu u Markovoj Crkvi došla premeštajem iz Krčmara 1939. godine. Učiteljsku školu završila je u junu 1935. godine u Šapcu;
16. Radovan J. Sretenović, rođen u Markovoj Crkvi 18. oktobra 1989. godine sa suprugom Mašinkom, premešten je iz Ribnice u Markovu Crkvu po molbi 1940. godine. Tu su radili tokom Drugog svetskog rata i desetak godina u posleratnom razdoblju. Uz nastavu sa mnogobrojnim učenicima vodili su i tečajeve za opismenjavanje odraslih. Radovan je sin Angeline i Joviše, potomak prvog markovačkog svešetenika Sretena Radosavljevića. Oženio se sa učiteljicom Mašinkom R. Tomić iz Valjeva, rođena 25. februara 1908. godine. Bračni par sahranjen je u Markovoj Crkvi;
17. Persa Jovanović, učiteljica u Markovoj Crkvi u periodu 1943-1944. godine. Do tada je radila u Jabučju. Posle rata se vratila u Tetovo (Makedonija) odakle je i rodom;
18. Živorad Lj. Marković, rođen u Dučiću 18. maja 1914. godine, službovao u M. Crkvi 1946-1947.godine;
19. Živka Trifunović, učiteljica u M. Crkvi u vremenu oko 1950. godine do penzionisanja. Imala je sina Mišu;
20. Jakovljević Stojan i Živana iz Uba;
21. Terzić Svetislav, radio 1931-1937. godine;
22. Đelmaš Milica, radila od 1919. do 1922. godine;
23. Slavka Prodanović, nije bila udata, došla sa majkom u Markovu Crkvu ;

Foto: Učitelj Žika sa svojim učenicima, znao im je svima imena roditelja pa čak i datume rođenja svakog učenika. Gornji red sa leva  na desno: Miodrag Pavlović, Mile Dobrivojević, Dragiša – Draja Teofilović, Radosav Maksimović, Saša Radovanović, Aca Pavić, Vesna Vesić, Mira Dobrivojević, Zorica Jovanović, dole levo: Dejan Panić, Bogoljub Dimitrijević, Radovan Đurić, Miroslav Marjanović, Vladimir Nenadović, Mira Jolačić, Slobodanka Jovanovićm i Zorica Pavlović

Foto: Učenici 3. razreda sa učiteljicom Živkom Trifunović, 1957. godine

Kasnije su u Markovoj Crkvi,  kao učitelji ili nastavnici, službovali: Dragana Dragićević, Velibor Velja Đukić, Zlatomir i Milinka Radovanović, Milovan Žunjić, Milan i Milka Roljević, Velibor Stanojlović, Predrag i Milesa Gajić, Bogoljub i Milica Stanojević, Nada Janković (udato Knežević), Živorad Kitanović (radio je 40 godina), Zlatomir i Milinka Radovanović, Snežana Kitanovska, Miroslav Lekić, Andrija Mišković, Vera Perišić, Petar Perišić, Radmila Ljubičić, Nada Petrović (radila 21 godinu), Vinka Kević, Milomir Savić, Radmila Selaković, Angelina Sretenović, Bogoljub Stanojlović, Milica Stanojlović, Borivoje Stefanović, Svetislav Terzić, Zoran Tešić, Mileva Tešić, Dragan Dragićević…

Foto: Učitelj Žika Kitanović proveo je ceo radni vek u školi u Markovoj Crkvi, 40 godina

Posebnu pažnju zavređuje učitelj Živorad Žika Kitanović. Kada je završio učiteljsku školu kratko je do vojske radio u selu Vrbić, opština Krupanj, a po odsluženju vojnog roka radni odnos je zasnovao u školi u Markovoj Crkvi gde je ostao punih 40 godina, od 1958. do 1998. godine,  odnosno do penzije: Kada sam počeo da radim, dobio sam drugi razred u kome je bilo 47 učenika. Nije bilo teško održavati radnu atmosferu sa tolikim brojem dece jer su ona u to vreme bila željna znanja, a učitelj je bio svetinja. Sećam se da su se prosvetni radnici međusobno družili… Sećam se naših izleta… nekako je najlepše bilo kada odemo u Šljivovice, brdo iznad Markove Crkve, Pridvoricu, Virovac. To je u dolini reke Toplice. Cela škola, svi đaci, učitelji i nastavnici. Selo pripremi ručak. Prostru se ćilimi po travi, iznese se sir, kajmak… Meni kao mladom učitelju neprijatno, ali takvi su ti tamo ljudi…

Foto: Spomen ploča na školi u Markovoj Crkvi

U selu postoji par zaseoka: Donji Kraj (od kuće Cake Golubovića) čim se pređe most na Nanomirici sa desne strane, Gornji Kraj gde su Jovanovići i Mijailovića kraj gde je živeo Milutin Mijailović. Nanomirica je prirodna granica Ratkovca i Markove Crkve. Teče od Žujovića zabrana u Vračeviću i uliva se u Toplicu.

Izvori u selu su Jastrebovac na sredini sela, Živkovac i Jabukovac. Jastrebovac je bio najjači izvor i odatle su nosili vodu Gornji i Donji Kraj. Od svakog izvora poticali su istoimeni potoci i potok od vinograda na Oštrikovcu između Slovca i Markove crkve. Svi su kratki i malo nabujaju posle kiše.

Markova Crkva se prostire tri kilometra uzvodno sa obadve strane reke Toplice, jedan kilometar  od mosta na Nanomirici do Kumove vodenice, jedan do Sretenovića i jedan do Jolačića vodenici na granici sa Virovcem. Markova Crkva izlazi na Kolubaru jednim malim delom Mijailovića imanja između Oštrikovca i pruge, odnosno sada brze saobraćajnice koja je zahvatila samo 15 ari imanja Sreje Mijailovića iz Markove Crkva. Sada je taj deo dosta stešnjen starim putem za Divce, Barskom prugom, Kolubarom i brzom saobraćajnicom da nije mogao da se ukopa gasovod za Valjevo već je odveden pored markovačkog groblja. Oštrikovac pripada Markovoj Crkvi a interesantan je i strategijski značajan još od Kolubarske bitke pa i kasnije gde je svake godine za Vidovdan izlazila vojska gde su imali nekakve vežbe. Sada na njemu postoje dve bazne stanice mobilne telefonije.

Vodenice i danas zavređuju pažnju etnologa, turizmologa i drugih zainteresovanih kako za ovu oblast u lancu tradicionalne proizvodnje hrane tako i zbog toga što u većoj meri pripadaju prošlosti.

Vodenice na potocima i manjim rekama se zovu potočare. Vodenice mogu biti građene od različitih građevinskih materijala. Tako postoje vodenice brvnare, zidane vodenice i sl.

Na području sela Markova Crkva postoje dve vodenice potočare, Sretenovića i Kumova vodenica.

Foto: Sretenovića vodenica

Sretenovića vodenica:

Vodenica je kupljena 23. septembra 1808. godine. Kupio je za 93,5 groša od Turaka. Sreten Radosavljević, rođen u Vračeviću, rukopoložen za sveštenika 7. novembra 1807. godine u Beogradu od strane mitroploita Leontija. Sreten je bio isto godište kao i Miloš Obrenović, samo je tri meseca razlika. Učestvovao je u donošenju odluke da se svrgne Karađorđe. Ta odluka je krišom doneta u vreme zasedanja Praviteljstvujušćeg Sovjeta srpskog u Bogovađi. Jedan Sretenov sin bio je sveštenik u Beogradu na Terazijama.

Potomci su po njemu dobili prezime Sretenovići. Prvi koji je uzeo prezime Sretenović bio je Aron, pradeda Dragiše Sretenovića koji živi na Ubu. Originalni ugovor je pisan na arapskom jeziku, sa jedne strane Turci, a sa druge Srbin i ima sve odlike savremenog ugovora. U njemu piše da se vodenica daje na upravljanje svešteniku Sretenu bez ikakvih ograničenja. Tapija je prevedena tek pedesetih godina prošlog veka, a preveo je hodža iz Čajniča. Tu tapiju čuvaju kao uspomenu! Vodenica i danas radi. Udaljena je 80 kilometara od Beograda. Reka Toplica koja protiče ovde izvire u banji Vrujci koja je 20 kilometara od imanja Sretenovića i nedaleko se uliva u Kolubaru. Tu je i jaz koji se račva prokopan pre 200 godina. Ovde su se uvek uzgajale žitarice na zdrav način. Naslednik, Tomislav Sretenović sa ocem još kao dečak tradicionalno su gajili kukuruz i pšenicu, kao što su to vekovima radili njihovi preci. Od pre nekoliko godina proširio je proizvodnju na druge žitarice – speltu, crveni kukuruz karakterističan za ove krajeve, ovas, koji je aktuelan poslednju deceniju. Za mnoge je spelta nepoznanica, a u stvari to je stara vrsta pšenice krupnik. Na poljoprivrednom gazdinstvu porodice Sretenović organska proizvodnja pokrenuta je 2015. godine. Mada tradicija traje dva veka još od dana kada se pop Sreten doselio iz Bogovađe gde je bio sveštenik. Kupio je vodenicu od Turaka, zasnovao porodicu i ostao da se bavi proizvodnjom žitarica. Kasnije, to su činili i njegovi potomci – pradeda, deda, pa Tomin otac i Toma. Kada je pre dve godine završio državnu službu, rešio je da se vrati korenima, kući gde je rođen i odrastao i nastavio intenzivno rad na zemlji. Sretenovića vodenica ima dva kamena koji kada je dobra voda rade bez prestanka. Sretenov potomak uzgaja organske žitarice i od njih melje brašno. Ima čak četiri vrste kukuruza od kojih melje projino brašno i to belo, žuto, crveno i zeleno, a miksovano je ta peta vrsta brašna. Takođe, melje raž, heljdu, speltu i pšenicu što sve sam uzgaja i to isključivo organski u plodnoj dolini Toplice. Ispod vodenice, nalazi se valjarica, koja je pravljena pre vodenice. Služi za izradu suknenog odela. Valjevo je po jednoj legendi dobilo ime po valjaricama. U Srbiji postoje još dve. Osim ove u Markovoj Crkvi jedna je u selu Bistrica u Petrovcu na Mlavi. Toma se seća zvuka čekića od valjarice i tih redova seljaka koji su dolazili da valjaju sukno. Valjarica je pokrivala područje od Valjeva do Beograda, idući Savom preko Obrenovca, a pri kraju je obnova, pa bi trebalo da ove godine bude spremna za rad.

Na imanju se nalazi i posebna manja kuća napravljena od blata i drveta, dodali su i peć, pa se tu održavaju promocije onog što Sretenovići proizvedu. Dva puta mesečno u dogovoru sa ženama koje se bave pravljenjem starih vrsta hlebova, razmenjuju se iskustva, recepti, čuju se saveti tehnologa i nutricionista.

Foto: Kumova vodenica i etno selo

Kumova vodenica:

Vodenica, kao najveća od svih na reci Toplici, nalazi se kao poslednja u nizu, koje su u prošlosti postojale, od izvorišta u banji Vrujci. U dužini od 26 km rečnog toka, od izvorišta do njenog ušća u Kolubaru nekada se nalazilo dvadeset tri vodenice. Nalazi na samom kraju toka Toplice gde je snaga vodene struje značajno jača nego u gornjem toku, tako da jedina poseduje tri kola (vitla). Turski vlastodršci uvidevši propast Turske države na ovim prostorima povlačeći se prodavali su sav svoj imetak imućnijim Srbima, tako da su prodali i ovu vodenicu. Otkupljuje je čuveni trgovac za vreme Miloša Obrenović, Stevan Jeremić iz obližnjeg sela Ratkovac. Sav svoj imetak i bogatstvo koje je posedovao, poput jedne trećine ubskog sela Sovljak, nadaleko poznati „Grand hotel” u Valjevu pred smrt prodaje ili ostavlja naslednicima, ali im je ostavio amanet da vodenicu ne prodaju. Naslednici su poštovali amanet neko vreme, ali su je ipak kasnije prodali. Radeći kao vodeničar Radovan Milutinović koristi tu priliku i otkupljuje deo vodenice, i tako postaje dvotrećinski vlasnik. Sticajem okolnosti osamdesetih godina prošlog veka vodenica prestaje sa radom i ostavljena je da propada. Vodenica je bila toliko oronula, samo što se nije srušila. Krov je prokišnjavao, a od korova i šiblja nije se videla. Kumovi Slavko Jovanović i Milan Pavlović iz Markove Crkve otkupljuju 15. aprila 2009. godine celokupnu vodenicu i za godinu dana rada vraćaju je u prvobitno autentično stanje i daju joj naziv „Kumova vodenica”. Kumovi su se potrudili da vodenica izgleda isto kao kada je podignuta. Zbog toga su kupili starinsku kuću i ćeramidu sa nje premeštali na vodenicu. Tridesetak ljudi, na mobi, tri dana je na krov vodenice podizalo tone ćeramida, starog crepa.

Foto: Spomenik srpskom ratniku Autor: Milutin Ranković

Za godinu dana rada i velike ljubavi, sa ponosom dugim preko dvesta godina, ponovo su zaigrala čeketala na vodeničnim kamenovima, a projino brašno se zabelelo u mučnjacima. U narednim godinama vodenica izaziva veliko turističko interesovanje i polako postaje jedan od mnogobrojnih spomenika kulture u valjevskom kraju. Treba napomenuti da uz crkvu sv. Dimitrija iz 15. veka i još jednu vodenicu na Toplici, Kumova vodenica čini pravi raj za goste koji se upute u ovaj kraj. Sa sigurnošću se zna da u ovoj vodenici, kada je reaktivirana, mleo najmlađi vodeničar u Srbiji, Đorđe Pavlović. U Kumovoj vodenici se melju sve vrste žitarica, kukuruz, pšenica, spelta, raž, heljda i samleveno brašno ide u prodaju po prodavnicama, a u poslednje vreme i po velikim marketima u pakovanjima od 1, 3 i 5 kilograma. Pored vodenice se nalazi i lep etno restoran sa bazenom i sa velikim i uređenim parkingom i sve zajedno predstavlja lep kutak za odmor.

Foto: Zgrada nekadašnje opštine napravljena je 1896. godine. Služila je kao zgrada opštine Markova Crkva koja je pripadala srezu mioničkom. Građena je u starom srpskom stilu od opeke, pruća i blata.

Selo je pre rata imalo prodavnicu, kafanu, telefon doveden iz Mionice, crkvu, školu i opštinu. U selu je bilo 12 državnih činovnika, koji su primali državnu penziju koju su stekli radom na državnim poslovima u raznim mestima. Predsednik opštine bio je Svetozar Panić, a prodavnicu je držao Milan Panić u zgradi koja je srušena u blizini donje škole. Do prodavnice je bila kafana, isto Panića. Imali su i savremenu sušaru za sušenje šljive, a to su radili i uslužno. Posle rata u Markovoj Crkvi je postojala tzv. Nabavno-prodajna zadruga koja je premeštena u Slovac. To je bio početak zdravstvenog zadrugarstva.

Markova Crkva nikada zvanično nije imala fudbalski klub. Bilo je nešto u povoju, kada su deca igrala fudbal na Radivojevića livadi između stare i nove škole preko puta crkve. Taj Radivojević je iz Ratkovca i niko ne zna kada je i od koga to kupio. Čuveni Ljubisav Jovanović „Pacov“ tadašnji predsednik opštine u Slovcu kupio je tu parcelu i tu se nastanio u strogom centru sela, a seoska deca su ostala bez igrališta. To malo oko fudbala u selu vodio je Milan Panić koji je imao nameru da osnuje fudbalski klub, što mu očigledno nije uspelo. Seoska preslava je prva subota posle Vaskrsa.

Znameniti ljudi ili oni koji su doprineli selu je večita diskutabilna i škakljiva tema. Pojedinci iznose neka svoja subjektivna mišljenja i protežiraju rodbinu i prijatelje pa i one koji to ne zaslužuju. Zbog toga taj deo malo sužavam i unosim samo lica koja to zaista i zaslužuju:

• Dragiša Sretenović, rođen 1931. godine, od oca Ljubomira i majke Selene, dev. Radović iz Đurđevca čija je rođena sestra bila udata za brata Dragojla Duduća, imala je sina jedinca Sretena Dudića koji je poginuo u Španskom ratu po kome jedno naselje u Valjevu nosi ime, a njegovog oca zaklali su četnici na Kamenitovcu iznad Valjeva. Dragiša je završio osmogodišnju školu u selu, nižu gimnaziju u Valjevu, Srednju poljoprivrednu školu u Valjevu, Višu poljoprivrednu u Šapcu i Poljoprivredni fakultet u Zemunu. Bio je poslanik Savezne skupštine Jugoslavije ispred opštine Lazarevac koji je tada pripadao valjevskom srezu. Dobitnik je Ordena rada sa zlatnim vencem SFRJ kada je Jugoslavija imala 22.5 miliona stanovnika. U poljoprivrednoj školi u Valjevu za vreme proslave 100 godina škole proglašen je četvrtim najboljim učenikom škole od postojanja. Prvi je bio akademik Dobrica Ćosić, drugi Miroslav Čangalović, treći je bio po znanju jači od profesora, Ljuba Lazarević, Požarevljanin, kome je profesor davao 10 na ispitu a da ga uopšte ne pita i koji je se posle fakulteta otisnuo u Evropu na dalja usavršavanja. Dragišin školski drug u Valjevu bio je i Nikola Ljubičić, general, koji je takođe završio poljoprivrednu školu. Sretenovića kuća pre 1940. godine imala je svoju hidrocentralu na Toplici, za svoje domaćinstvo. Za školu u Markovoj Crkvi Sretenovići su dali plac i ispekli ciglu za zidanje škole koja je proradila za stogodišnjicu Karađorđevog ustanka. Dragiša je i u 10 deceniji veoma vispren i ima izuzetan dar za pripovedanjem. Prvi srednjoškolac iz sela bio je Radovan Sretenović, prvi akademski građanin bio je Milivoje Sretenović koji je završio prava. Dragišin daleki rođak bio je pukovnik Pantelija Panta Radosavljević, istaknuti borac u ratovima 1912-1918, nosilac Karađorđeve zvezde i niz najviših vojnih odlikovanja. Njegov otac Jakov Radosavljević rođen je 1835. godine u Markovoj Crkvi.

• Slavko Jovanović, suvlasnik Kumove vodenice, radio je na Beogradskom sajmu. Slavko je iz mlađe generacije i posle dužeg niza godina vodio sve poslove oko sajma, što bi rekli bio je alfa i omega. Slavko je kum Milana Pavlovića suvlasnika Kumove vodenice i ima dva kamena a Milan jedan.

• Dr Miroslav Perišić, rođen 4. decembra 1959. godine u Ubu od oca Petra i majke Vere, dev. Nikolić iz Alinog Potoka. Miroslav je rođen u Ubu ali su mu roditelji dok je još bio mali bili učitelji u Markovoj Crkvi tako da je Miroslav odrastao i išao u osmogodišnju školu u ovom našem selu. Učitelj mu je bio Živorad Žika Kitanović koji mu je usadio ljubav prema istoriji jer je Žika bio jedan od najboljih poznavalaca istorije našeg kraja. Upravo zbog toga Miroslav je posle završene gimnazije u Valjevu, studirao, diplomirao, magistrirao i doktorirao na Filozofskom fakultetu – Odeljenje za istoriju u Beogradu. Trenutno je na mestu direktora Državnog arhiva Srbije. Njegova naučna interesovanja obuhvataju istoriju 19. i 20. veka, diplomatsku istoriju, istoriju Prvog svetskog rata i istoriju elita. Objavio je više od 150 naučnih i stručnih radova (knjige, zbornici dokumenata, monografije). Vodio je međunarodne projekte: npr. istraživanje arhivske građe Srba u arhivima u Rusiji, Veneciji, Istanbulu… U kontekstu arhivskih istraživanja, ističe važnost arhiva kao čuvanje istorije i istorijskog pamćenja.

• Živojin Sretenović, rođen 1929. godine u Markovoj Crkvi od oca Ljubomira im majke Selene, bio dugogodišnji direktor „Kontinentala“ u Novom Sadu. Imao je vikendicu na Hvaru u starom gradu. U toj vikendici su ugošćavani državnici i visoki političari koji su tada posećivali Jugoslaviju. Bila je izuzetno lepa na najlepšoj lokaciji na Hvaru. Živojin je umro na Svetoga Luku 2017. godine.

• Milutin Mijailović, rođen 27.09.1932. godine u Markovoj Crkvi od oca Tihomra i majke Živane, bio direktor Zemljoradničke zadruge u Slovcu i na niz političkih funkcija, između ostalog i potpredsednik lajkovačke opštine. U braku sa Stojankom ima ćerku Mirjanu i sina Dragana. Njegov rođeni brat Milivoje bio je pukovnik vojske Jugoslavije u Zagrebu, gde je i sahranjen. Milutin je umro 20. avgusta 2018. godine

• Milomir Jovanović, diplomirani pravnik, rođen u Markovoj Crkvi 11. januara 1935. godine od oca Srboljuba i majke Olge. U braku sa Dobrilom, devojačko Žunjić ima ćerku i sina. Bio je dugogodišnji sekretar opštine u Lajkovcu, da bi kasnije prešao za šefa pravne službe u „Tamnavu – Istočno polje“.  Umro je u 26. novembra 2015. godine u Lazarevcu. Svojim znanjem, moralnom postojanošću i ljudskom toplinom ostavio je dubok trag u sredini u kojoj je živeo.

Krajem 19. veka počele su se otvarati zemljoradničke zadruge u Srbiji. Prva je osnovana 29. marta u Vranovu kod Smedereva, a u Valjevskom kraju, takođe,  počinje snažan razvoj zemljoradničkog zadrugarstva a prva zadruga osnovana je u Lončaniku 1897. godine.

Markovačka zemljoradnička zadruga za Markovu Crkvu, Ratkovac, Pridvoricu i Virovac  sa 22 zadrugara osnovana je 1908. godine. Upravni odbor su sačinjavali: Ljubomir Ivković (predsednik), Matija Đenadić, Maksim Matić, Velimir Vesić i Drgutin Đenadić. Nadzorni odbor: sveštenik Marko Dimitrijević (predsednik), Radivoje Radivojević, Mihailo Sretenović, Danilo Matić i Velimir Petrović – sekretar i blagajnik učitelj Milorad Kr. Gojković.

Pred početak Drugog svetskog rata u Markovoj Crkvi je postojala stolarsko-tišljerska zadruga koja je organizovala kurs za te poslove a bavili su se i proizvodnim delatnostima. Pravili su, između ostalog, klupe i drugu drvenu galanteriju koju su prodavali.

Stradali u ratovima od 1912-1918:

1. Radivoje R. Gajić, redov;
2. Živorad N. Dimitrijević, redov;
3. Marko A. Dimitrijević, sveštenik;
4. Miloš Đ. Dimitrijević, redov;
5. Novica J. Dimitrijević;
6. Vojislav M. Jovanović, rođen 28. januara 1883. godine, rezervni pešadijski kapetan II klase. Od rana zadobijenih u borbi na Šajinom ridu umro 8. marta 1915. godine;
7. Dragomir M. Jovanović, redov;
8. Milorad I. Jovanović;
9. Pavle Jovanović, kao redov Poslednje odbrane umro u Vojnoj bolnici u Užicu, 5. januara 1915. godine;
10. Filip M. Jovanović, redov;
11. Nedeljko A. Marjanović, redov;
12. Nenad Lj. Marjanović, redov;
13. Svetozar Marjanović, star 60 godina, stradao u ropstvu 1915. godine;
14. Velimir M. Marković, redov;
15. Vojislav M. Marković, redov;
16. Miloš M. Marković, redov;
17. Ranko M. Mijailović;
18. Dobrosav J. Milovanović, rođen 22. juna 1879, obveznik 4. čete 3. bataljona 5. pešadijskog puka 2. poziva. Poginuo je 16. septembra 1914. godine na Gučevu;
19. Vojislav T. Pavlović, kao redov obveznik Srpske vojske stradao 1915. godine.
20. Milivoje Ž. Pavlović, redov, star 35 godina. Poginuo u Sokolati u Albaniji, 3. decembra. (na spomeniku piše da je poginuo kod Vezirovog mosta u Albaniji.);

Prema spomen ploči u crkvi Sv. Dimitrije i knjizi Milorada Radojčića „Vojvoda Mišić i njegovi Kolubarci u ratovima 1912-1918“, objavljeno u Beogradu 2006. godine.

U Markovoj Crkvi bila su tri solunca: Milan, Miladin i Joviša Sretenovići. Interesantan je bio Milan koji koji je šinskim kolima i volovima vukao hranu na front, a kada je bio slobodan izvlačio je iz blata zaglavljene Mišićeve tenkove u vreme Kolubarske bitke. Milan je preživeo Solunski front i umro 1933. godine u rodnom selu. Nosilac je Albanske spomenice. Nije bilo nosioca Karađorđeve zvezde u selu. Spasoje Radovanović iz Veselinovca, prva kuća do Markove Crkve bio je nosilac Ordena Karađorđeve zvezde sa mačevima.

Foto: Fotografija u autorskom izrazu, iz neobičnog autorskog ugla, Nade Milutinović: Most u Ratkovcu je kao ratna reparacije stigao iz Mađarske, dovezen u delovima i sastavljen na reci Kolubari 1934. godine

Gvozdeni most kuda meštani Markove Crkve idu preko Kolubare prema Slovcu pripada ataru Ratkovca a samo je par stotina metara udaljen od M. Crkve. Bio je najlepši most na Kolubari a dobijen je kao ratna šteta, mađarski most koji je dopremljen u delovima i sklopljen je 1934. godine. Nigde nije zavarivaren već je sastavljan zakivcima a to zakivanje čulo se do centra sela. Bombardovan je od strane Nemaca 1941. godine ali nije srušen. Postojale su rupe na njemu od gelera do sanacije u vreme Dragana Markovića, kada je remontovan i prefarban iz zelenog u plavo. Pre njega na Kolubari je bio drveni most 15-ak metara uzvodno koji je srušen kada je ovaj gvozdeni montiran. Taj drveni most je bio veoma interesantan i neobičan. Naime, bio je pleten od pruća koje je često menjano da bi most bio u funkciji. Koristio se isti prilazni put od Ratkovca prema Slovcu, kako na starom, tako i na novom mostu…

Žrtve II Svetskog rata:

1. Dimitrijević (Petronije) Jordan, rođen 1912. Srbin, poginuo 1944. u NOBu, Tuzla;
2. Jovanović (Milorad) Stanko, rođen 1921. Srbin, poginuo 1945. u NOBu, Zagreb;
3. Marjanović (Stojadin) Sava, rođen 1925. Srbin, poginuo 1945. u NOBu, Šarengrad;
4. Marjanovioć (Mihailo) Prodan, rođen 1910. Srbin, ubijen 1943. u direktnom teroru;
5. Mićić (Arsenije) Miladin, rođen 1921. Srbin, poginuo 1945. u NOBu,Vinkovci;
6. Pavlović (Nikodin) Života, rođen 1916. Srbin, ubijen 1944.  pri deportaciji, Lajkovac;
7. Pavlović (nn) Ranko, rođen 1921. Srbin, poginuo 1944. u NOBu, Vinkovci;
8. Sretenović (Aron) Jovan, rođen 1878. Srbin, ubijen 1943. u direktnom teroru, Valjevo;
9. Sretenović (Mihailo) Miladin, rođen 1885. Srbin, ubijen 1943. u direktnom teroru; Valjevo.

I na kraju moja omiljena tema železničari u periodu od 1948. do ukidanja uzane lajkovačke pruge 1968. godine:

1. Golubović R. Jovan, nadzornik lokomotiva
2. Jovanović Lj. Mićan, PK radnik
3. Jovanović S. Dušanka, knjigovođa
4. Marjanović S. Živorad, mašinovođa
5. Pavlović S. Milisav, vozovođa

petrovictoma@yahoo.com

U prodaji je manja količina knjiga “Lajkovačke priče” (1000 din.) i “Stari Lajkovac – u slici i reči” (500 din). Može se naći u knjižari na staroj pijaci ili poručiti na gornju e-mail adresu.